{"id":1374,"date":"2021-04-30T17:52:26","date_gmt":"2021-04-30T14:52:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=1374"},"modified":"2021-12-21T16:35:20","modified_gmt":"2021-12-21T13:35:20","slug":"metafizigin-bir-bilim-olarak-insasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/metafizigin-bir-bilim-olarak-insasi\/","title":{"rendered":"Metafizi\u011fin Bir Bilim Olarak \u0130n\u015fas\u0131"},"content":{"rendered":"\n<div id=\"toc_container\" class=\"toc_wrap_left no_bullets\"><p class=\"toc_title\">\u0130&ccedil;indekiler<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#Yunanli_Filozoflarda_Varlik_Kavrami_ve_Metafizigin_Mevzusu_Problemi\">Yunanl\u0131 Filozoflarda Varl\u0131k Kavram\u0131 ve Metafizi\u011fin Mevzusu Problemi <\/a><\/li><li><a href=\"#Parmenides\">Parmenides<\/a><\/li><li><a href=\"#Herakleitos\">Herakleitos<\/a><\/li><li><a href=\"#Platon\">Platon<\/a><\/li><li><a href=\"#Aristoteles\">Aristoteles<\/a><\/li><li><a href=\"#Ibn_Sinada_Metafizigin_Tumel_Bir_Disiplin_Olarak_Insasi\">\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da Metafizi\u011fin T\u00fcmel Bir Disiplin Olarak \u0130n\u015fas\u0131<\/a><\/li><li><a href=\"#Kaynaklar\">Kaynaklar<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h3><span id=\"Yunanli_Filozoflarda_Varlik_Kavrami_ve_Metafizigin_Mevzusu_Problemi\"><strong>Yunanl\u0131 Filozoflarda Varl\u0131k Kavram\u0131 ve Metafizi\u011fin Mevzusu Problemi <\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Presokratik filozoflar, b\u00fct\u00fcn bir varl\u0131\u011f\u0131n kendisinden ne\u015fet etti\u011fi ilk var olan\u0131n aray\u0131\u015f\u0131na koyulmu\u015flard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu filozoflar, hi\u00e7ten hi\u00e7bir \u015feyin varl\u0131\u011fa gelmeyece\u011fi ilkesine sahip olduklar\u0131ndan, \u00e7oklu\u011fun kendisinden varl\u0131\u011fa geldi\u011fi bir ilk ilkenin olmas\u0131 gerekti\u011fi inanc\u0131na sahiplerdi.&nbsp; \u00c7\u00fcnk\u00fc varl\u0131\u011f\u0131n hi\u00e7likten \u00e7\u0131kmas\u0131, neden daha \u00f6nce veya daha sonra de\u011fil de varl\u0131\u011fa geldi\u011fi andaki zaman diliminde varl\u0131\u011fa geldi gibi birtak\u0131m soru ve sorunlar do\u011furacakt\u0131. Bundan dolay\u0131 \u00e7oklu\u011fun kendisinden meydana geldi\u011fi ilk ilkenin (arkhe) ne oldu\u011fu hususunda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ve farkl\u0131 teoriler ortaya konulmu\u015ftur. Biz burada, daha sonraki tart\u0131\u015fmalara kaynakl\u0131k edecek farkl\u0131 ve ayn\u0131 zamanda iki z\u0131t filozof olan Herakleitos ve Parmenides\u2019in varl\u0131k anlay\u0131\u015flar\u0131na de\u011finecek ve idealar \u00f6\u011fretisiyle kendine has bir metafizik in\u015fa eden Platon\u2019a k\u0131saca de\u011finece\u011fiz. Ard\u0131ndan varl\u0131k kavram\u0131n\u0131 yeni bir tan\u0131ma tabi tutan Aristoteles\u2019in metafizi\u011fini ele almaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Parmenides\"><strong>Parmenides<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2228\" width=\"259\" height=\"167\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-1.jpg 782w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-1-300x194.jpg 300w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-1-768x496.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 259px) 100vw, 259px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Parmenides\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Parmenides\">Parmenides,<\/a> bir, de\u011fi\u015fmez ve sabit bir varl\u0131k tarz\u0131 benimsemi\u015fti. Mant\u0131\u011f\u0131n \u00f6zde\u015flik ilkesi gere\u011fi var olan\u0131n var oldu\u011fu, var olmayan\u0131n ise var olmayan oldu\u011fu \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131nda bulunmu\u015ftu. Bu ilke, bir \u015feyin o \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 yani var olan\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131 \u015feklindeki bir \u00f6nerme ile bir \u015feyin hem var hem de var olmayan \u015feklindeki bir \u00f6nermenin anlams\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla yokluk \u00fczerinde konu\u015fmak anlams\u0131zd\u0131r. Olan ve dile gelen \u015fey varl\u0131kt\u0131r. Var olmayan\u0131n \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemedi\u011fi gibi ayn\u0131 zamanda hakk\u0131nda konu\u015fulamaz oldu\u011funu da ifade etmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu arg\u00fcmanlarla \u00fczerinde konu\u015fabilece\u011fimiz yeg\u00e2ne ger\u00e7eklik alan\u0131 olarak varl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Bunu sebr ve taksim formunda, Parmenides\u2019in anlay\u0131\u015fl\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ifade edersek, deriz ki: varl\u0131k ya a) varl\u0131ktan yani var olan bir \u015feyden ne\u015fet etmi\u015ftir ya da b) yokluktan meydana gelmi\u015ftir. Varl\u0131\u011f\u0131n yokluktan meydana gelmesi s\u00f6z konusu olamaz. Yukar\u0131da da ifade etti\u011fimiz gibi Yunanl\u0131 filozoflar, hi\u00e7ten hi\u00e7bir \u015feyin \u00e7\u0131kmayaca\u011f\u0131 ilkesine sahiplerdi. Dolay\u0131s\u0131yla varl\u0131k ancak var olandan meydana gelmek zorundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Parmenides\u2019e g\u00f6re varl\u0131\u011f\u0131n c\u00fczleri olamaz. Varl\u0131k bir ve ayn\u0131d\u0131r. E\u011fer varl\u0131\u011f\u0131n c\u00fczleri olsayd\u0131 o zaman bu c\u00fczler ya a) ger\u00e7ek c\u00fczler olmayacakt\u0131 ya da b) ger\u00e7ek c\u00fczler olacakt\u0131. Varl\u0131\u011f\u0131n c\u00fczleri oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131na g\u00f6re e\u011fer s\u00f6z konusu c\u00fczler ger\u00e7ek c\u00fczler de\u011filse bu, s\u00f6z konusu c\u00fczlerin ger\u00e7ek bir varl\u0131\u011fa sahip olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. E\u011fer ger\u00e7ek bir varl\u0131\u011fa sahiplerse o zaman da c\u00fczler varl\u0131\u011f\u0131n bizatihi kendisi olmak durumundad\u0131r. Bu da varl\u0131\u011f\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak birli\u011fini ve s\u00fcreklili\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Parmenides, cisimsel bir varl\u0131k tarz\u0131 benimsemi\u015fti esasen. Bu varl\u0131k, bo\u015flu\u011fu bar\u0131nd\u0131rmayan, dolay\u0131s\u0131yla c\u00fczlere ayr\u0131lmayan, bir ve de\u011fi\u015fmeyen bir varl\u0131kt\u0131. De\u011fi\u015fim hareketi gerektirdi\u011finden dolay\u0131 hareket olmazsa de\u011fi\u015fim de s\u00f6z konusu olamaz. E\u011fer hareketin var oldu\u011fu varsay\u0131l\u0131rsa s\u00f6z konusu hareket ya a) varl\u0131\u011f\u0131n kendisine do\u011fru bir hareket olacakt\u0131r ya da b) yoklu\u011fa do\u011fru bir hareket olacakt\u0131r. Varl\u0131\u011f\u0131n kendisine do\u011fru bir hareketi demek, onun kendi \u00f6z\u00fcne do\u011fru gitmesi demektir ki bu da varl\u0131\u011f\u0131n yine bir ve ayn\u0131 kalmas\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Yoklu\u011fa do\u011fru hareket etmesi ise s\u00f6z konusu de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc yokluk olmad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n yoklu\u011fa do\u011fru hareketi de s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dolay\u0131s\u0131yla Parmenides; bir, hareket etmeyen, de\u011fi\u015fmeyen ve ayn\u0131 kalan bir varl\u0131k tasavvuruna sahipti. Parmenides\u2019in bu anlamda bir varl\u0131k tarz\u0131n\u0131 benimsemesindeki en b\u00fcy\u00fck etkenin, a\u015fa\u011f\u0131da da de\u011finece\u011fimiz \u00fczere Herakleitos\u2019un varl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fa indirgemesi ve sabit, de\u011fi\u015fmeyen bir ger\u00e7ekli\u011fin yok say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn oldu\u011funu ifade etmemiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Herakleitos\"><strong>Herakleitos<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\"><figure class=\"alignright size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2229\" width=\"235\" height=\"197\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-2.jpg 718w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-2-300x251.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 235px) 100vw, 235px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Parmenides, \u00f6zde\u015flik ilkesi do\u011frultusunda de\u011fi\u015fkenli\u011fin \u00e7eli\u015fik oldu\u011funu iddia etmi\u015f ve bundan dolay\u0131 da de\u011fi\u015fimin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Heraklitos\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Heraklitos\">Herakleitos,<\/a> Parmenides\u2019in bu arg\u00fcman\u0131n\u0131n aksine kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n, ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6z\u00fc oldu\u011funu iddia eder ve varl\u0131\u011f\u0131 bu kar\u015f\u0131tl\u0131k \u00fczerine temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Herakleitos, esas\u0131nda birli\u011fi reddeden bir filozof de\u011fildir. Nitekim o da presokratik d\u00f6nem filozoflar\u0131 gibi bir arkhe anlay\u0131\u015f\u0131na sahipti.&nbsp; Ancak bu birlik, Herakleitos i\u00e7in her \u015feyin kendisinden varl\u0131\u011fa geldi\u011fi bir birlik olsa da Parmenides\u2019in monizmine benzer bir anlay\u0131\u015f de\u011fildi. Nitekim o, varl\u0131\u011f\u0131n varl\u0131kta kalabilmesinin ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011finin ancak birlikten \u00e7\u0131kan \u00e7oklu\u011fun, s\u00fcrekli olu\u015fa tabi olmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olabildi\u011fini ifade etmektedir. Herakleitos\u2019a g\u00f6re z\u0131tlar\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 olmasayd\u0131 bir varl\u0131ktan bahsedemezdik. Varl\u0131k esas\u0131nda olu\u015fun kendisidir. Birli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131 \u00e7oklu\u011fa, iyili\u011fin varl\u0131\u011f\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011fe ve varl\u0131\u011f\u0131n mevcudiyeti ise yoklu\u011fa ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Platon\"><strong>Platon<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2230\" width=\"216\" height=\"253\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-3.jpg 620w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Metafizik-3-257x300.jpg 257w\" sizes=\"(max-width: 216px) 100vw, 216px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/eflatun\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/eflatun\">Platon<\/a>, varl\u0131\u011fa dair kendinden \u00f6nceki sorunlar\u0131 tevar\u00fcs etmi\u015f ve yeni bir metafizik tasavvuru ortaya koymu\u015ftur. Platon\u2019un, en genel anlamda idealar \u00e2lemi diye isimlendirdi\u011fi, duyusal\u0131n \u00f6tesinde, t\u00fcmel, bir ve de\u011fi\u015fmeyen, hakikatin bizatihi kendisi olan bir metafizik benimsedi\u011fini ifade edebiliriz. Ancak Platon\u2019un b\u00f6ylesi bir metafizi\u011fe sahip olmas\u0131nda kendisinden \u00f6nceki tart\u0131\u015fmalar\u0131n etkisi b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Platon\u2019un neden idealar \u00e2lemi gibi yeni bir metafiziksel tasavvura sahip oldu\u011fu \u00fczerinde konu\u015facak olursak, bu anlay\u0131\u015f\u0131n olu\u015fmas\u0131nda Herakleitos ve Kratylos\u2019un olu\u015f, \u00e7okluk ve de\u011fi\u015fim gibi anlay\u0131\u015flar\u0131&nbsp; ile Sokrates\u2019in t\u00fcmel hakikatlerinin varl\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcmel ahl\u00e2k\u00ee kurallar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n etkili oldu\u011funu ifade etmemiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Nitekim Aristoteles de Metafizik\u2019in birinci kitab\u0131n\u0131n alt\u0131nc\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Platon\u2019un bu anlay\u0131\u015f\u0131 benimsemesini \u015fu \u015fekilde ifade eder:<\/p>\n\n\n\n<p>Platon, gen\u00e7li\u011finden itibaren Kratylos\u2019un dostu oldu\u011fundan ve b\u00fct\u00fcn duyusal \u015feylerin s\u00fcrekli bir ak\u0131\u015f i\u00e7inde olduklar\u0131na ve bilimin konusu olamayacaklar\u0131na ili\u015fkin Herakleitos\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015flerini yak\u0131ndan bildi\u011finden, daha sonra da bu \u00f6\u011fretiye sad\u0131k kald\u0131. \u00d6te yandan ilgileri hi\u00e7bir zaman b\u00fct\u00fcn\u00fcnde Do\u011fa\u2019ya de\u011fil, ahlaksal sorunlara y\u00f6nelmi\u015f olan Sokrates, bu alanda t\u00fcmeli aram\u0131\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcnceyi tan\u0131mlar \u00fczerine yo\u011funla\u015ft\u0131ran ilk ki\u015fi olmu\u015ftu. Platon onun bu \u00f6\u011fretisini benimsedi. Fakat ilk e\u011fitimi onu, bu t\u00fcmelin, duyusal \u015feylerden ayr\u0131 bir d\u00fczene ait ger\u00e7ekliklerin i\u00e7inde bulunmas\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Ger\u00e7ekten o, ortak tan\u0131m\u0131n bireysel duyusal nesnelerin herhangi birinde, hi\u00e7 olmazsa onlar\u0131n s\u00fcrekli de\u011fi\u015fim i\u00e7inde olanlar\u0131nda bulunmas\u0131n\u0131n imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydi. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerden hareketle Platon, bu t\u00fcr ger\u00e7ekliklere idealar ad\u0131n\u0131 verdi. \u00d6te yandan o, duyusal \u015feylerin idealardan ayr\u0131 olduklar\u0131n\u0131 ve hepsinin adlar\u0131n\u0131 idealardan ald\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. \u00c7\u00fcnk\u00fc idealarla ayn\u0131 ad\u0131 ta\u015f\u0131yan duyusal \u00e7okluk, bunlardan pay almak yoluyla var olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/aristo\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/aristo\">Aristoteles<\/a>\u2019in ifade etti\u011fi gibi Platon\u2019un, idealar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 benimsemesine yol a\u00e7an temel iki d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131 vard\u0131. Bunlardan birincisi, duyusal \u00e2lemdeki \u00e7oklu\u011fun ve de\u011fi\u015fkenli\u011fin savunuldu\u011fu ve varl\u0131\u011f\u0131n olu\u015fa indirgendi\u011fi Herakleitos\u00e7u anlay\u0131\u015f ile ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahip, s\u00fcrekli ak\u0131\u015f ve olu\u015f s\u00f6z konusu oldu\u011fundan, \u015feylerin bilgiye konu edilemeyece\u011fi \u015feklindeki Kratlyos\u00e7u g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130kincisi ise ahl\u00e2k temelinde bir t\u00fcmelli\u011fin, de\u011fi\u015fmez bir hakikatin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan Platon\u2019un hocas\u0131 Sokrates\u2019in g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Platon, tevar\u00fcs etmi\u015f oldu\u011fu bu iki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc tabiri caizse cemetmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve ikisini dikkate alacak tarzda bir varl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131 benimsemi\u015ftir. Ona g\u00f6re duyusal \u00e2lemdeki olu\u015fun, de\u011fi\u015fkenli\u011fin \u00f6tesinde sabit bir ger\u00e7ekli\u011fin olmas\u0131 gerekir. Bu ger\u00e7ekli\u011fin kendisi, duyusal \u00e2lemdeki \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendisinden pay ald\u0131\u011f\u0131 idealar \u00e2lemidir. Bu \u00e2lemdeki olu\u015fun sabit ve de\u011fi\u015fmez hakikatleri ancak idealar \u00e2lemindedir. \u0130dealar, akledilebilir, kendisi sayesine e\u015fyan\u0131n idrakine var\u0131lan ve kopyas\u0131 mahiyetinde olan duyusal \u00e2lemdeki \u015feylerin hakikatlerinin bulundu\u011fu bir aland\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcmel, evrensel ve de\u011fi\u015fmeyen hakikatin bilgisi ancak idealar\u0131n kabul\u00fc ile m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Platon, Herakleitos\u2019un olu\u015f kavram\u0131n\u0131 baz alarak metafizi\u011fini in\u015fa etti\u011fi gibi Parmenides\u2019in de\u011fi\u015fmez, b\u00f6l\u00fcnmez ve bir olan varl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 da sistemine dahil etmi\u015ftir. Nitekim Platon\u2019a g\u00f6re varl\u0131k kavram\u0131 bir ve de\u011fi\u015fmezdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Parmenides\u2019te oldu\u011fu gibi Platon\u2019da da de\u011fi\u015fim ve \u00e7oklu\u011fun kabul\u00fc, varl\u0131\u011f\u0131n olumsuzlanmas\u0131 anlam\u0131na gelmekteydi. Bundan dolay\u0131 varl\u0131k bir ve sabit olmak zorundayd\u0131. Ancak Platon, duyusal \u00e2lemin Herakleitos\u00e7u anlamda olu\u015fa tabi oldu\u011funu, de\u011fi\u015fti\u011fini ve bir hakikat ifade etmedi\u011fini kabul etmi\u015fti. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc Platon\u2019a g\u00f6re varl\u0131k ancak t\u00fcmel, sabit ve de\u011fi\u015fime konu olmayan idealar \u00e2leminde s\u00f6z konusu olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Herakleitos ve Parmenides\u2019in varl\u0131\u011fa dair temel \u00f6\u011fretilerini ve bu iki ana damar\u0131 tevar\u00fcs ederek yeni bir metafizik in\u015fa eden Platon\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcncesine de\u011findik. \u015eimdi de Aristoteles\u2019in metafizi\u011fini nas\u0131l in\u015fa etti\u011fine k\u0131saca de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Aristoteles\"><strong>Aristoteles<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-default\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-4.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2231\" width=\"233\" height=\"233\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-4.jpeg 399w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-4-300x300.jpeg 300w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/metafizik-4-150x150.jpeg 150w\" sizes=\"(max-width: 233px) 100vw, 233px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Yukar\u0131da ifade etti\u011fimiz \u00fczere Herakleitos, varl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fa indirgemi\u015f, de\u011fi\u015fen ve olu\u015fa tabi olan bir varl\u0131k tarz\u0131 benimsemi\u015fti. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Parmenides, olu\u015fu ve \u00e7oklu\u011fu reddedip sabit ve bir olan bir varl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncesini benimsemi\u015fti. Platon ise duyusal \u00e2lemdeki ger\u00e7ekli\u011fi reddederek ger\u00e7ekli\u011fi de\u011fi\u015fmeyen, sabit ve t\u00fcmel bir alan olan idealar fikrini benimsemi\u015fti. Onu buna iten sebep Herakleitos ve Kratlyos\u2019un olu\u015f fikri ile Parmenides\u2019in varl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131yd\u0131. Platon Parmenides\u00e7i anlamda varl\u0131\u011f\u0131n b\u00f6l\u00fcnmeyen, de\u011fi\u015fmeyen bir ve sabit oldu\u011fu fikrini benimsemi\u015fti. Ayn\u0131 zamanda hocas\u0131 Sokrates\u2019ten de metafiziksel hakikatlerin varl\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcmel ahl\u00e2k\u00ee erdemler fikrini alm\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Platon\u2019a g\u00f6re varl\u0131k, olu\u015fa tabi olmayan t\u00fcmel bir ger\u00e7ekli\u011fe sahip olmal\u0131yd\u0131. Ancak Herakleitos ve Kratlyos\u2019un da duyusal \u00e2lemdeki olu\u015fa tabi olan, de\u011fi\u015fen, sabit ger\u00e7ekli\u011fe sahip olmayan d\u00fc\u015f\u00fcncelerini de kabul etti\u011finden dolay\u0131, benimsemi\u015f oldu\u011fu varl\u0131k anlam\u0131na uygun \u015fekilde varl\u0131\u011f\u0131 idelere ta\u015f\u0131m\u0131\u015f ve bu duyusal \u00e2lemin sabit ger\u00e7ekli\u011fini reddetmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Aristoteles, varl\u0131k ve olu\u015fa dair s\u00fcregelen bu tart\u0131\u015fmaya yeni bir seyir kazand\u0131rm\u0131\u015f, de\u011fi\u015fmeyen ve b\u00f6l\u00fcnmeyen olarak kabul edilen varl\u0131k kavram\u0131n\u0131 yeni bir tan\u0131ma tabi tutmu\u015ftur. O <em>Metafizik<\/em>\u2019in d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kitab\u0131n\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, varl\u0131k kavram\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli anlamlara geldi\u011fini ifade ederek Parmenides\u2019in ve Platon\u2019un varl\u0131k tan\u0131m\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir tan\u0131m getirmi\u015ftir. Varl\u0131\u011f\u0131 olu\u015f ve ideleri (t\u00fcmelleri) kapsayacak \u015fekilde bir tan\u0131ma tabi tutan Aristoteles i\u00e7in hem t\u00fcmel\/metafizik alan hem de olu\u015f d\u00fcnyas\u0131 bir ger\u00e7eklik zeminine oturabilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Aristoteles, b\u00fct\u00fcn mevcutlara varl\u0131k anlam\u0131n\u0131 y\u00fcklemi\u015f olsa da varl\u0131k kavram\u0131nda derece fark\u0131n\u0131n oldu\u011funu (te\u015fk\u00eek\u00ee) ifade etmi\u015ftir. Yani Aristoteles\u2019e g\u00f6re b\u00fct\u00fcn var olanlarda bir varl\u0131k anlam\u0131 olsa da s\u00f6z konusu varl\u0131k anlam\u0131 e\u015f anlaml\u0131 olmayan m\u00fc\u015fekkek bir anlamd\u0131r. Nitekim o, varl\u0131k kavram\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli anlamlara geldi\u011fini ifade ettikten sonra varl\u0131\u011f\u0131n ne e\u015f sesli ne de e\u015f anlaml\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde durur. Varl\u0131k e\u015f sesli de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc insan y\u00fcz\u00fc ve say\u0131 olan y\u00fcz \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi e\u015f sesli kelimelerde anlam itibariyle bir ili\u015fki s\u00f6z konusu de\u011fildir. Ancak mevcutlara y\u00fcklenen varl\u0131k kavram\u0131nda ortak bir anlam vard\u0131r. E\u015f anlaml\u0131 da de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc ak ve beyaz \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi e\u015f anlaml\u0131larda anlam itibariyle ayniyet s\u00f6z konusudur. Dolay\u0131s\u0131yla Aristo\u2019ya g\u00f6re varl\u0131k anlam\u0131 ne e\u015f anlaml\u0131 ne de e\u015f seslidir. Bunu ortak bir mana bar\u0131nd\u0131ran ancak mevcutlara farkl\u0131 derecelerde y\u00fcklenen te\u015fk\u00eek\u00ee bir varl\u0131k tasavvuru olarak ifade etmemiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Platon\u2019u duyusal \u00e2lemin ger\u00e7ekli\u011fini reddetmeye iten, mevcutlar\u0131n t\u00fcm\u00fcnde ayn\u0131 derecede kabul etti\u011fi bir \u00fcst cins olarak varl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Aristoteles\u2019in, varl\u0131k kavram\u0131ndaki \u00e7ok anlaml\u0131l\u0131ktan bahsetti\u011fini, duyusal\u0131 da i\u00e7ine alacak \u015fekilde genelle\u015ftirdi\u011fini ancak buna ra\u011fmen varl\u0131\u011f\u0131n var olanlara te\u015fk\u00eek\u00ee olarak y\u00fcklendi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde oldu\u011fundan bahsettik. \u015eimdi de Aritoteles\u2019in metafizi\u011finin mevzusu olarak kabul etti\u011fi varl\u0131k t\u00fcr\u00fc ya da kategorisinin ne oldu\u011fu \u00fczerinde durmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<p>Aristoteles, <em>Metafizik<\/em> Zeta\u2019da varl\u0131\u011f\u0131n ne oldu\u011fu sorusunun, cevherin ne oldu\u011fu sorusuna tekab\u00fcl etti\u011fini ifade etmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc cevher, araz\u0131 \u00f6nceler ve araz\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 cevhere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla metafizi\u011fin mevzusu olarak arazlar\u0131n se\u00e7ilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Peki metafizi\u011fin mevzusu olabilecek varl\u0131k ne t\u00fcr bir cevherdir? Bu cevherin madde olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc madde, suret cevherine muhta\u00e7t\u0131r ve ancak suretle bilfiillik kazanabilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla suretin varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n derecesi maddeden daha \u00fcst\u00fcnd\u00fcr ve varl\u0131k anlam\u0131na daha lay\u0131kt\u0131r. Suretler i\u00e7inde de varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n en \u00fcst y\u00fcklemine sahip ise salt form olan Tanr\u0131\u2019d\u0131r. Toparlayacak olursak, di\u011fer kategoriler ancak cevher kategorisinde varl\u0131k kazanabildi\u011finden dolay\u0131 cevher, varl\u0131k anlam\u0131na daha lay\u0131kt\u0131r.&nbsp; Cevherler aras\u0131nda da varl\u0131kla nitelenmeyi en \u00e7ok ise suret cevheri hakketmektedir. Son olarak da suretler i\u00e7inde en \u00fcst cevher olan ve varl\u0131k anlam\u0131na en lay\u0131k olan ise salt form\/suret olan Tanr\u0131\u2019d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Aristoteles i\u00e7in, metafizi\u011fin mevzusu, hem olu\u015fa tabi olmayan hem de en \u00fcst cevher olarak Tanr\u0131\u2019d\u0131r. Yani Aristoteles i\u00e7in varl\u0131k olmak bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131k esas itibariyle Tanr\u0131\u2019n\u0131n bizatihi kendisidir. Ba\u015fka bir ifadeyle metafizi\u011fin mevzusunu, \u201cayr\u0131k bir cevher olan Tanr\u0131\u2019da kendisini g\u00f6steren varl\u0131k anlam\u0131na nispetle \u015feylerdeki varl\u0131k anlam\u0131\u201d olarak ifade etmemiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu durum Aristoteles\u2019in metafizi\u011finin esas\u0131nda bir teoloji oldu\u011funu veyahut teoloji eksenli bir theo-ontoloji oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Aristoteles\u2019in Metafizi\u011finin ontoloji k\u0131sm\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131 muhakkakt\u0131r. Ancak esas itibariyle bir varl\u0131k ara\u015ft\u0131rmas\u0131 olan Metafizi\u011fin mevzusunun Tanr\u0131 olmas\u0131 onun ontoloji yapmas\u0131na m\u00e2ni de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc her ne kadar Aristoteles, varl\u0131\u011f\u0131n nihai anlam\u0131n\u0131n Tanr\u0131\u2019da tahakkuk etti\u011fini ifade etse de di\u011fer var olanlara da varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n y\u00fcklendi\u011fini ifade etmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n en ger\u00e7ek anlamda Tanr\u0131\u2019da kendini g\u00f6stermesi Aristoteles metafizi\u011finde teolojiyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131larken, var olanlarda benzer bir varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n y\u00fcklenmesi de ontolojiyi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Aritoteles\u2019te esas itibariyle varl\u0131k olmak bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131\u011f\u0131n Tanr\u0131 oldu\u011funu ve metafizi\u011finin de esas itibariyle teoloji yahut da theo-ontoloji oldu\u011funu ifade ettik. Aristoteles\u2019in <em>Metafizik<\/em>\u2019ine d\u00f6n\u00fck bu tutum Yunanca yazan Metafizik \u015f\u00e2rihlerin neredeyse tamam\u0131nda g\u00f6r\u00fclmektedir. Onlar, \u201cmetafizi\u011fi teoloji olarak adland\u0131rma ve metafizik biliminin Tanr\u0131\u2019da kendisini g\u00f6steren varl\u0131k anlam\u0131 \u00fczerinden t\u00fcmel bir \u015fekilde in\u015fa edilebilece\u011fini savunma hususunda m\u00fcttefikti\u201d. Nitekim Yeni-Efl\u00e2tuncu Ammonios\u2019un \u00f6\u011frencisi Asklepios, <em>Metafizik<\/em> hakk\u0131nda \u201cbu disiplinin (metafizi\u011fin) maksad\u0131 (skopos \u2013 \u011faraz) teoloji yapmaktad\u0131r (pragmateias to theolog\u00easai), \u00e7\u00fcnk\u00fc Aristoteles bu kitapta teoloji yapmaktad\u0131r\u201d diyerek Aristoteles <em>Metafizik<\/em>\u2019inin esas itibariyle teoloji oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancak \u015fu hususu nazar-\u0131 dikkate almak gerekmektedir. Aristoteles i\u00e7in yahut metafizi\u011fin teoloji oldu\u011funu ifade eden di\u011fer filozoflar i\u00e7in metafizi\u011fin teoloji olmas\u0131 demek teolojinin en \u00fcst\u00fcn bir bilim olarak telakki edilmesinden kaynaklanmamaktad\u0131r. Aristoteles de metafizi\u011fi esas itibariyle t\u00fcmel bir disiplin olarak in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak b\u00fct\u00fcn mevcutlar\u0131 kapsayacak olan varl\u0131k anlam\u0131, Aristoteles\u2019te theosa nispetle anlam kazand\u0131\u011f\u0131ndan ve theosun varl\u0131k anlam\u0131 \u00fczerine bir varl\u0131k bilimi in\u015fa edildi\u011finden dolay\u0131 metafizi\u011fi bir teoloji olarak ifade edilmektedir. Yoksa \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131ndaki kimi teolog ya da filozoflar i\u00e7in, maksad\u0131 ve inceleme alan\u0131 olarak en y\u00fcce olanlar\u0131 konu edindi\u011finden dolay\u0131 teoloji olarak vazedilmi\u015f de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Ibn_Sinada_Metafizigin_Tumel_Bir_Disiplin_Olarak_Insasi\"><strong><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/islam-felsefesinin-kilit-ismi-ibni-sina-o-428-1037\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"\u0130slam Felsefesinin Kilit \u0130smi: \u0130bni Sina\">\u0130bn S\u00een\u00e2<\/a>\u2019da Metafizi\u011fin T\u00fcmel Bir Disiplin Olarak \u0130n\u015fas\u0131<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1312\" width=\"245\" height=\"265\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1.jpg 892w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-277x300.jpg 277w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-768x832.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 245px) 100vw, 245px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>\u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131, Yunan felsefe miras\u0131n\u0131 al\u0131mlamadan evvel, Tanr\u0131\u2019y\u0131 mevzu kabul eden ve metafiziksel hakikatleri inceleyen bir kelam (teoloji) disiplinine sahiplerdi. Terc\u00fcmelerle birlikte metafizik disiplinini tevar\u00fcs eden \u0130sl\u00e2m filozoflar\u0131 nezdinde bu disiplinin mevzusunun ne oldu\u011fu hususunda bir kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusuydu. Bunu, metafizi\u011fin mevzusunu Tanr\u0131 ve tanr\u0131sal olan\u0131 ele alan bir teoloji olarak g\u00f6rmeleri \u015feklinde ifade etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin hus\u00fbl\u00fcnde \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131ndaki Kel\u00e2m disiplininin etkisi oldu\u011fu kadar Aristoteles ve \u015f\u00e2rihleri nezdinde teolojik eksenli bir metafizik tasavvurunun da s\u00f6z konusu oldu\u011funu ifade etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lk \u0130sl\u00e2m filozofu olarak <a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/islami-felsefe-ile-tanistiran-filozof-kindi-o-252-866\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"\u0130slam\u0131 Felsefe ile Tan\u0131\u015ft\u0131ran Filozof: Kindi\">Kind\u00ee <\/a>(\u00f6. 252\/866 [?]), \u201cfelsefenin en de\u011ferli ve mertebe bak\u0131m\u0131ndan en y\u00fcce b\u00f6l\u00fcm\u00fc ilk felsefedir; bununla her ger\u00e7e\u011fin sebebi olan \u0130lk Ger\u00e7ek\u2019e dair bilimi kastediyorum\u201d \u015feklindeki s\u00f6zleriyle metafizi\u011fin ilk felsefe oldu\u011funu ve bunun da ilk ilkenin varl\u0131\u011f\u0131 olan Tanr\u0131\u2019y\u0131 mevzu edindi\u011fini ifade etmekteydi. Kind\u00ee\u2019nin metafizi\u011fe dair bu tutumunu, \u00c2mir\u00ee (\u00f6. 381\/992) ve \u0130bn Miskeveyh (\u00f6.421\/1030) gibi farkl\u0131 filozoflarda da g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/muallimi-sani-farabi-o-339-950\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"Muallimi Sani: Farabi\">F\u00e2r\u00e2b\u00ee <\/a>(\u00f6. 339\/950), gerek \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131ndan \u00f6nce gerek de erken d\u00f6nem M\u00fcsl\u00fcman filozoflar nezdinde metafizi\u011fe dair bu tasavvurun yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymak ve metafizi\u011fin mevzu ve mesailini belirgin k\u0131lmak i\u00e7in k\u00fc\u00e7\u00fck bir ris\u00e2le kaleme al\u0131r. <em>F\u00ee a\u011fr\u00e2zi\u2019l-Hak\u00eem<\/em> ad\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 ris\u00e2lede Aristoteles\u2019in <em>Metafizik<\/em>\u2019inin as\u0131l amac\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu ve bir\u00e7ok insan\u0131n bu hususta kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fu c\u00fcmlelerle ifade etmektedir:<\/p>\n\n\n\n<p>Zira, insanlar\u0131n \u00e7o\u011funda bu kitab\u0131n muhtevas\u0131n\u0131n Tanr\u0131, ak\u0131l, nefs ve buna uygun di\u011fer hususlar\u0131 ele almaktan ibaret oldu\u011fu, metafizik ilmiyle tevhid ilminin \u00f6z\u00fcnde ayn\u0131 \u015fey oldu\u011fu \u015feklinde bir \u00f6n yarg\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Aristoteles\u2019in amac\u0131n\u0131n Metafizik\u2019te sadece teoloji yapmak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eden F\u00e2r\u00e2b\u00ee, bu ilmin amac\u0131na ve kapsam\u0131na de\u011finmektedir. Ona g\u00f6re ilimler en genel anlamda t\u00fcmel ve tikel olarak ikiye ayr\u0131lmaktad\u0131r. Fizik ve Matematik gibi tikel disiplinlerin b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 kapsayacak bir inceleme alan\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eden F\u00e2r\u00e2b\u00ee, bu misyonun t\u00fcmel bir disiplin taraf\u0131ndan icra edilmesi gerekti\u011fini ifade etmektedir. Ancak t\u00fcmel bilim ise tek olmak durumundad\u0131r. \u0130ki ayr\u0131 t\u00fcmel disiplinin varl\u0131\u011f\u0131 esas\u0131nda ikisinin de birbirini ku\u015fatamayaca\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle tikel olmalar\u0131n\u0131 gerektirir. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcn bir varl\u0131\u011f\u0131 inceleme alan\u0131na dahil edecek t\u00fcmel bilimin tek bir bilim olmas\u0131 gerekir. Bu bilim de ancak Metafizik bilimi olmak durumundad\u0131r. T\u00fcmel bir disiplin olan metafizik de sadece teolojiyi de\u011fil b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n ortak ilkelerinin de inceleme alan\u0131na dahil eden bir muhtevaya sahiptir. Metafizi\u011fin mesailine dair F\u00e2r\u00e2b\u00ee \u015funlar\u0131 ifade eder:<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcmel bilim ise b\u00fct\u00fcn var olanlar\u0131 kapsayan \u015feyi -varl\u0131k ve birlik gibi- bunlar\u0131n t\u00fcrlerini, ilintilerini, tikel bilimlerin konular\u0131ndan hi\u00e7birine \u00f6zel olarak ili\u015fmeyen \u00f6ncelik, sonral\u0131k, kuvve, fiil, tam, eksik vb. \u015feyler ile b\u00fct\u00fcn var olanlar i\u00e7in ortak konumdaki ilkeyi, \u015f\u00e2n\u0131 y\u00fcce Allah ismiyle isimlendirilmesi gereken \u015feyi inceler.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u00e2r\u00e2b\u00ee, gerek bu risalede gerek di\u011fer eserlerinde metafizi\u011fin mevzusunun ve mesailinin \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Metafizi\u011fin mevzusunun mutlak varl\u0131k oldu\u011funu ifade etmi\u015f ve metafizi\u011fi t\u00fcm varl\u0131\u011f\u0131 kapsayacak bir disiplin olarak yeniden vazetmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Burada \u00f6nemli olan husus F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin metafizi\u011fin mevzusu olarak mutlak varl\u0131\u011f\u0131 almas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Aristoteles\u2019te \u201cmutlak varl\u0131k\u201d kavram\u0131 yoktur. O, \u201cmevcut olmak bak\u0131m\u0131ndan mevcut\u201d ifadesini kullan\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla F\u00e2r\u00e2b\u00ee i\u00e7in metafizi\u011fin mevzusu, belli bir cihetten varl\u0131\u011f\u0131n ya da belli bir varl\u0131k alan\u0131n\u0131n incelemesi de\u011fil, b\u00fct\u00fcn var olanlara tahakkuk eden varl\u0131k kavram\u0131n\u0131n bizatihi kendisidir. Bu da metafizi\u011fin mevzusunun esas itibariyle teolojiden ayr\u0131\u015fmas\u0131 ve teolojinin de metafizi\u011fin bir meselesi haline gelmesi anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin, metafizi\u011fin mevzu ve mesailine dair bu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc etkisi \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya kadar di\u011fer filozoflar nezdinde pek bir etki sa\u011flayamam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sebebi olarak F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin metafizi\u011fin b\u00fct\u00fcn mesailini i\u00e7erecek kapsaml\u0131 bir metafizik kitab\u0131 telif etmemesi olarak ifade etmemiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den sonra Felsef\u00ee ilimlerin her alan\u0131na dair eserler telif etmi\u015f \u0130bn S\u00een\u00e2, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin de\u011finmi\u015f oldu\u011fu sorunlar\u0131 daha kapsaml\u0131 bir \u015fekilde ele alm\u0131\u015f ve metafizi\u011fin mevzusunun neli\u011fini ve mesailini ele alan kapsaml\u0131 eserler kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6ncelikle \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n, Aristoteles\u2019ten farkl\u0131 olarak varl\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ele almam\u0131z gerekmektedir. Yukar\u0131da ifade etti\u011fimiz \u00fczere Aristoteles, varl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011fa tahakkuk eden bir anlam olarak g\u00f6rmekte ve varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n te\u015fk\u00eek\u00ee oldu\u011funu kabul etmekteydi. Ona g\u00f6re varl\u0131k anlam\u0131, mevcutlara farkl\u0131 derecelerde y\u00fcklenmekteydi. Varl\u0131\u011f\u0131n ne e\u015f anlaml\u0131 ne de e\u015f sesli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eden Aristoteles i\u00e7in mutlak bir varl\u0131k anlam\u0131ndan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Aristoteles\u2019te yaln\u0131zca var olanlarda tahakkuk eden bir varl\u0131k anlam\u0131 vard\u0131r. Ancak bunun \u00f6tesinde hepsinden tecerr\u00fct eden ortak\/mutlak bir varl\u0131k anlam\u0131ndan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya geldi\u011fimizde o, Aristoteles gibi varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n var olanlara te\u015fk\u00eek\u00ee olarak y\u00fcklendi\u011fini kabul etmekteydi. Zira zorunlu varl\u0131kta varl\u0131k-mahiyet ayr\u0131m\u0131n\u0131n temel dayana\u011f\u0131 da budur. \u00c7\u00fcnk\u00fc Zorunlu varl\u0131kta varl\u0131k anlam\u0131 di\u011fer var olanlara nispetle en \u00fcst dereceyi temsil etmekteydi. Ancak Aristoteles\u2019ten farkl\u0131 olarak \u0130bn S\u00een\u00e2, varl\u0131k anlaml\u0131n\u0131n e\u015fanlaml\u0131 bir laf\u0131z oldu\u011funu ifade etmektedir. Buradaki e\u015f anlaml\u0131l\u0131k, varl\u0131klardaki varl\u0131k anlam\u0131n\u0131n ortak olmas\u0131 ancak suret itibariyle farkl\u0131l\u0131k arz etmesi anlam\u0131na gelmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da metafizi\u011fin mevzusu, \u015feylerdeki ortak anlam olan mutlak varl\u0131k olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130bn S\u00een\u00e2, <em>e\u015f-\u015e\u00eef\u00e2<\/em>\u2019n\u0131n el-\u0130l\u00e2hiyat bahsinde metafizi\u011fin mevzusunun ne oldu\u011fu hakk\u0131nda insanlar\u0131n kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. O, metafizi\u011fin mevzusu olarak ortaya konulmu\u015f fikirleri ele al\u0131r ard\u0131ndan hepsinin b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 konu edinen t\u00fcmel bir disiplin olan metafizi\u011fin mevzusu olamayacaklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar ve en sonda da metafizi\u011fin mevzusunun, varl\u0131k olmak bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131k oldu\u011funu ifade eder.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019dan evvel metafizi\u011fin mevzusu hakk\u0131nda \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen g\u00f6r\u00fc\u015fler ba\u015fl\u0131ca \u015funlard\u0131: \u201cTanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131\u201d, \u201cuzak sebepler\u201d ve \u201cvarl\u0131k olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131k\u201d. \u0130bn S\u00een\u00e2, sebeplerin metafizi\u011fin mevzusu olmas\u0131n\u0131n birka\u00e7 y\u00f6nden olma ihtimalini ele al\u0131r ve tart\u0131\u015f\u0131r. Ona g\u00f6re sebepler; (\u0131) mutlak sebep olmalar\u0131 cihetinden, (\u0131\u0131) f\u00e2il ve k\u00e2bil gibi her birinin kendine dair hususiyeti cihetinden, (\u0131\u0131\u0131) bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturmalar\u0131 cihetinden veyahut (\u0131v) var olmalar\u0131 cihetinden metafizi\u011fin mevzusu olabilirler. Ancak biz bu d\u00f6rt \u015f\u0131k\u0131 mutlak sebep olmas\u0131 cihetinden sebeplerin mevzu olup olamamas\u0131na indirgeyerek tart\u0131\u015fmam\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebiliriz. Nitekim ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015f\u0131k, c\u00fcz\u2019\u00fcn b\u00fct\u00fcn\u00fc \u00f6ncelemesi ve b\u00fct\u00fcn\u00fcn ispat\u0131n\u0131n c\u00fcz\u2019\u00fcn ispat\u0131n\u0131 gerektirmesi ilkesi gere\u011fi birinci \u015f\u0131kk\u0131n ispat\u0131na muhta\u00e7t\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u015f\u0131kta da sebeplerin mevcudiyetine dair bir inceleme sebepleri a\u015fan ve \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 var olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131k \u015feklindeki bir mevzunun kapsam\u0131na dahil olmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla buradaki as\u0131l soru sebep olmalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan sebeplerin metafizi\u011fin mevzusu olup olamayacaklar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Sebeplerin mutlak sebep olmalar\u0131 cihetinden bu ilmin mevzusu olamayaca\u011f\u0131n\u0131, metafizi\u011fin; kuvve, fiil, k\u00fcll\u00ee ve c\u00fcz\u2019\u00ee gibi mutlak sebeplere has olmayan durumlar\u0131 da inceledi\u011fini ifade eden \u0130bn S\u00een\u00e2, bu durumlar\u0131n, matematik, fizik ya da ahl\u00e2k gibi tikel ilimler alt\u0131nda incelenmedi\u011fine g\u00f6re bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcst bir ilimde incelenmesi gerekti\u011fini ifade etmektedir. Bu da metafizik ilmidir. Dolay\u0131s\u0131yla metafizik ilminin, sebeplerin mutlak sebep olmalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan onlara has olmayan arazlar\u0131 da kapsam\u0131 alt\u0131na almas\u0131, bu ilmin mevzusunun daha \u00fcst bir ilke olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130bn S\u00een\u00e2, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da bu ilmin mevzusu olamayaca\u011f\u0131n\u0131 aksine bu ilmin sorunu oldu\u011funu ifade etmektedir. Ona g\u00f6re bir ilmin mevzusu demek onun o ilimde m\u00fcsellem (postulat) olarak kabul edilmesi anlam\u0131na gelmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7bir disiplin kendi konusunu ispata kalk\u0131\u015fmaz. Dolay\u0131s\u0131yla bir ilmin mevzusu ya ba\u015fka \u00fcst bir ilimle ispat edilmek ya da kendili\u011finden a\u00e7\u0131k, bedihi olmak durumundad\u0131r. Ancak Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bedih\u00ee olmad\u0131\u011f\u0131 ve ispata gereksinim duydu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n metafizikten daha \u00fcst bir ilimde de ispat\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc metafizikten daha \u00fcst, t\u00fcmel bir disiplin yoktur. Dolay\u0131s\u0131yla \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 metafizi\u011fin sorunu haline gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Metafizi\u011fin mevzusunun varl\u0131k olmak bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131k oldu\u011fu hususu a\u00e7\u0131kl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, metafizi\u011fin inceleme alanlar\u0131n\u0131n ne oldu\u011funa de\u011finmek gerekir. \u0130bn S\u00een\u00e2, metafizi\u011fin inceleme alanlar\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde ifade eder:<\/p>\n\n\n\n<p>Metafizi\u011fin zorunlu olarak \u00e7e\u015fitli k\u0131s\u0131mlara ayr\u0131lmas\u0131 gerekir: Bir k\u0131sm\u0131, en uzak sebepleri inceler. Zira uzak sebepler nedenli her mevcudun varl\u0131\u011f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan sebepleridir. Yine metafizik nedenli her mevcudun yaln\u0131zca hareketli veya yaln\u0131zca nicelikli bir varl\u0131k olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, nedenli mevcut olu\u015fu bak\u0131m\u0131ndan kendisinden ta\u015ft\u0131\u011f\u0131 ilk sebebi inceler. Di\u011fer bir k\u0131s\u0131m, mevcudun arazlar\u0131n\u0131 inceler. Ba\u015fka bir k\u0131s\u0131m tikel ilimlerin ilkelerini inceler.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130bn S\u00een\u00e2, yukar\u0131daki pasajda metafizi\u011fin inceleme alan\u0131 olarak en genel anlamda \u00fc\u00e7 k\u0131sm\u0131 ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Birincisi sebeplerin sebep olmalar\u0131 cihetinden incelenmesi, ikincisi mevcutlara ili\u015fen arazlar\u0131n incelenmesi ve son olarak da tikel ilimlerin ilkelerinin incelenmesidir. Dolay\u0131s\u0131yla Metafizi\u011fin mevzusunu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturan \u0130bn S\u00een\u00e2, ard\u0131ndan metafizi\u011fin temel meselelerini vazederek kendi metafizik tasavvurunun mahiyetini ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in yaz\u0131 tavsiyesi: <a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/evren-mukellige-mi-bozulmaya-mi\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"Evren: M\u00fckemmelli\u011fe mi, bozulmaya m\u0131?\">Evren: M\u00fckemmelli\u011fe mi, Bozulmaya m\u0131?<\/a><\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<h3><span id=\"Kaynaklar\">Kaynaklar<\/span><\/h3>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p>Aristoteles, <em>Metafizik<\/em>, \u00e7ev. Ahmet Arslan, (\u0130stanbul, Soysal. Yay. 1996) s. 165.<br>\u0130brahim Halil \u00dc\u00e7er, <em>\u0130bn S\u00een\u00e2 Felsefesinde Suret, Cevher ve Varl\u0131k<\/em>, (\u0130stanbul: Klasik, 2017), s.83.<br>Ahmet Arslan, <em>\u0130lk\u00e7a\u011f Felsefe Tarihi 3<\/em>, (\u0130stanbul: \u0130stanbul Bilgi \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, 2017), s. 126-127.<br>Mahmut Kaya, <em>Kind\u00ee Felsef\u00ee Ris\u00e2leler<\/em>, (\u0130stanbul: Klasik, 2002), s. 125.<br>F\u00ee a\u011fr\u00e2zil hakim, C\u00fcneyt kaya s.1<br>\u00d6mer T\u00fcrker, \u0130slam&#8217;da Metafizik D\u00fc\u015f\u00fcnce <br>\u0130bn S\u00een\u00e2, <em>Metafizik<\/em>, terc. Ekrem Demirli-\u00d6mer T\u00fcrker, (\u0130stanbul: Litera Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 2017), s. 3-5.<br>\u0130bn S\u00een\u00e2, <em>Metafizik<\/em>, <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130&ccedil;indekilerYunanl\u0131 Filozoflarda Varl\u0131k Kavram\u0131 ve Metafizi\u011fin Mevzusu Problemi ParmenidesHerakleitosPlatonAristoteles\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da Metafizi\u011fin T\u00fcmel Bir Disiplin Olarak \u0130n\u015fas\u0131Kaynaklar Yunanl\u0131 Filozoflarda Varl\u0131k Kavram\u0131 ve Metafizi\u011fin Mevzusu Problemi Presokratik filozoflar, b\u00fct\u00fcn bir varl\u0131\u011f\u0131n kendisinden ne\u015fet etti\u011fi ilk var olan\u0131n aray\u0131\u015f\u0131na koyulmu\u015flard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu filozoflar, hi\u00e7ten hi\u00e7bir \u015feyin varl\u0131\u011fa gelmeyece\u011fi ilkesine sahip olduklar\u0131ndan, \u00e7oklu\u011fun kendisinden varl\u0131\u011fa geldi\u011fi bir ilk [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":1876,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[147],"tags":[564,565,563,562,561],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1374"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1374"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1374\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3000,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1374\/revisions\/3000"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1876"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1374"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1374"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1374"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}