{"id":1457,"date":"2021-04-19T17:08:23","date_gmt":"2021-04-19T14:08:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=1457"},"modified":"2021-11-29T12:36:54","modified_gmt":"2021-11-29T09:36:54","slug":"evren-mukellige-mi-bozulmaya-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/evren-mukellige-mi-bozulmaya-mi\/","title":{"rendered":"Evren: M\u00fckemmelli\u011fe mi, bozulmaya m\u0131?"},"content":{"rendered":"\n

<\/a>\u0130nsan, var oldu\u011fu g\u00fcnden bug\u00fcne etraf\u0131nda olan her \u015feyi anlamland\u0131rma \u00e7abas\u0131 i\u00e7erisinde olmu\u015ftur. Bu anlamland\u0131rma \u00e7abas\u0131n\u0131n her bir evresi, hayata bak\u0131\u015fa ve hayat\u0131n gidi\u015fat\u0131na ciddi derecede etki etmi\u015ftir. Metafizi\u011fin <\/a>bir par\u00e7as\u0131 olan evren, her g\u00fcn g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne bakan insan\u0131n anlamak i\u00e7in pe\u015finden ko\u015ftu\u011fu belki de en zor meselelerden biriydi. G\u00fcne\u015f, y\u0131ld\u0131zlar, gezegenlerin hareketleri ve g\u00f6k olaylar\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, meydana gelen her g\u00f6k olay\u0131 din ve mitoloji <\/a>ile anlamland\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. D\u00fcnyan\u0131n \u015fekli, bulundu\u011fu konum ve \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015fen her \u015fey, din ve mitolojiden pay ald\u0131. S\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde Antik Yunan<\/a> d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri g\u00f6ksel olgular\u0131 temellendirmek i\u00e7in farkl\u0131 bir yol tercih ettiler ve bu tercih neticesinde merkeze geometri al\u0131nd\u0131. Merkeze geometrinin al\u0131nmas\u0131yla birlikte bir sistem in\u015fa edildi. Bu sisteme g\u00f6re, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki cisimler k\u00fcre \u015feklindeydi ve hareketleri de daireseldi. B\u00f6ylece bir\u00e7ok olgunun nedeni de anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Antik Yunan\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden olan\u00a0Aristo<\/a>,<\/strong>\u00a0kendisine kadar gelen birikimin \u00fczerine felsefesini in\u015fa ederek yepyeni bir alan a\u00e7t\u0131 ve kendisinden sonra etkisi y\u00fczy\u0131llar\u0131 a\u015fan bir kozmoloji ortaya koydu. Ona g\u00f6re, geometrik \u015fekiller i\u00e7erisinde en m\u00fckemmel olan\u0131 k\u00fcreydi. Dolay\u0131s\u0131yla evrenin kendisi de bir k\u00fcre \u015feklindeydi ve bir merkezi vard\u0131. Bu evren, bir merkeze sahip olu\u015fu sebebiyle de sonluydu.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Aristo\u2019ya g\u00f6re, evrenin merkezinde d\u00fcnya bulunmaktayd\u0131. D\u00fcnya, k\u00fcre \u015feklindeydi ve hareketsizdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc merkez etraf\u0131nda dairesel bir hareketin olu\u015fabilmesi i\u00e7in merkezin hareket etmemesi gerekirdi. Bu durum, do\u011fal olarak, t\u00fcm g\u00f6k cisimlerinin dairesel \u015fekilde d\u00fcnya etraf\u0131nda hareket etme sebebinin zeminini olu\u015fturmaktayd\u0131. Fakat s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde yap\u0131lan g\u00f6zlemler sonucunda bu modelin birtak\u0131m olgular\u0131 a\u00e7\u0131klamada yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. \u00d6rne\u011fin bu dairesel hareket s\u00fcrecinde gezegenlerin uzakl\u0131klar\u0131 ve parlakl\u0131klar\u0131 de\u011fi\u015fmekteydi. Batlamyus<\/a>,<\/strong> bu modele biraz ilavelerde bulunarak bu problemleri gidermenin yolunu arad\u0131. Onun yapt\u0131\u011f\u0131 ilavelere g\u00f6re gezegenler, \u00e7emberler \u00e7izerek d\u00fcnya etraf\u0131nda d\u00f6nmekteydi. Fakat bu model de zaman i\u00e7erisinde baz\u0131 \u015feyleri a\u00e7\u0131klamada yetersiz kald\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kopernik\u2019<\/a><\/strong>e\u00a0<\/strong>g\u00f6re Batlamyus\u2019un ortaya koydu\u011fu bu model, her ne kadar baz\u0131 \u015feyleri k\u0131smen \u00e7\u00f6zmeye yaram\u0131\u015fsa da kendi i\u00e7erisinde ciddi derecede hatalar i\u00e7ermekteydi ve asl\u0131nda bir\u00e7ok soruya cevap verememekteydi. Farkl\u0131 bir modelin ortaya konmas\u0131 gerekiyordu. Kopernik de o \u00e2na kadar gelen Aristocu gelene\u011fi ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131 y\u0131kan bir model ortaya koydu. Bu model, d\u00fcnya merkezli anlay\u0131\u015f yerine g\u00fcne\u015f merkezli anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7eriyordu. Bu, bir paradigman\u0131n de\u011fi\u015fimiydi. Bu, \u00e2deta bir devrimdi\u2026<\/p>\n\n\n\n


Orta \u00c7a\u011f Hristiyan d\u00fc\u015f\u00fcncesi Aristo\u2019nun ortaya koymu\u015f oldu\u011fu felsefe anlay\u0131\u015f\u0131yla \u00e2deta b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015fti. Dolay\u0131s\u0131yla bir kutsall\u0131\u011f\u0131 vard\u0131 ve kutsallar dokunulmazd\u0131. \u00d6zellikle Tanr\u0131 taraf\u0131ndan insana verildi\u011fi bildirilen m\u00fckemmel mek\u00e2n olan d\u00fcnyan\u0131n merkezden al\u0131narak s\u0131radan bir gezegen halini almas\u0131, kilisenin \u00f6\u011fretilerine tersti ve kilise taraf\u0131ndan hi\u00e7 de ho\u015f kar\u015f\u0131lanamazd\u0131. Bundan dolay\u0131 da Kopernik, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 anonim olarak yay\u0131nlamak zorundayd\u0131. Kepler<\/a>,<\/strong>\u00a0Kopernik\u2019in savundu\u011fu bu modelden yanayd\u0131. Onun bu modelini al\u0131p daha da geli\u015ftirmek istedi ve \u00fczerinde uzun s\u00fcre \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ona g\u00f6re de d\u00fcnya ve gezegenler g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nmekteydi. Fakat bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc yaparken takip ettikleri sabit bir y\u00f6r\u00fcnge yoktu. D\u00f6n\u00fc\u015f yapan her gezegenin kendine has eliptik bir y\u00f6r\u00fcngesi vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Galileo<\/a><\/strong> da Kopernik\u2019in fikrini savunuyordu. Onun d\u00fc\u015f\u00fcncesinin do\u011frulu\u011funu ispat etmek i\u00e7in teleskobu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6zlemler yapt\u0131. \u00d6nce Ay\u2019\u0131 inceledi. Elde etti\u011fi veriler, ona d\u00fcnyayla Ay\u2019\u0131n ayn\u0131 maddeden olu\u015ftu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Ard\u0131ndan g\u00fcne\u015f \u00fczerinde incelemeler yapt\u0131 ve g\u00fcne\u015f \u00fczerinde lekeler fark etti. Bu lekeler, g\u00fcne\u015fin de\u011fi\u015fen maddelerden meydana geldi\u011finin g\u00f6stergesiydi. Oysa Aristo kozmolojisine g\u00f6re ay \u00fcst\u00fc evren olu\u015fa tabi de\u011fildi ve ay alt\u0131 evrenle bir olmas\u0131 olanaks\u0131zd\u0131. S\u00f6z konusu g\u00f6zlemler, Aristo kozmolojisinin bir kez daha y\u0131pranmas\u0131na ve Kopernik modelinin daha da g\u00fc\u00e7lenmesine neden olmaktayd\u0131. S\u00f6z konusu geli\u015fmeler, kilisenin bilimle u\u011fra\u015fan insanlara olan \u00f6fkesini gittik\u00e7e artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Oysa Galileo, koyu bir Katolik olmas\u0131na ra\u011fmen kilise ve bilimin birbirine d\u00fc\u015fman olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onlar\u0131n sadece ayn\u0131 hik\u00e2yeyi farkl\u0131 dillerden anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Galileo, Kopernik\u2019in hakl\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaman, engizisyon mahkemesi taraf\u0131ndan \u00f6l\u00fcmle yarg\u0131land\u0131. Ayn\u0131 \u015fekilde Kopernik\u2019in g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc payla\u015fan \u0130talyan filozof\u00a0Giordano Bruno<\/a><\/strong>\u00a0da kilisenin gazab\u0131na u\u011frayarak diri diri yak\u0131larak \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.
Galileo, ilerleyen zamanlarda yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemler sonucu J\u00fcpiter\u2019in etraf\u0131nda d\u00f6nen birtak\u0131m cisimler g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu, mevcut modelin cevap vermesi gereken bir soruydu. Madem her \u015fey g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor, o h\u00e2lde J\u00fcpiter\u2019in etraf\u0131nda d\u00f6nenler de neyin nesiydi? \u0130\u015fte tam bu noktada 18. Y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00f6nemli isimlerinden biri olan Newton ve onun k\u00fctle \u00e7ekim yasas\u0131 devreye girmekteydi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Newton<\/a><\/strong>, do\u011fada var olan aktif bir g\u00fcc\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmekteydi. Ona g\u00f6re, elman\u0131n yere d\u00fc\u015fmesine neden olan g\u00fc\u00e7le gezegenlerin eliptik hareketlerine neden olan g\u00fc\u00e7 ayn\u0131yd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla evrende var olan cisimlerin hareketleri bu ilke yoluyla a\u00e7\u0131klanabilirdi. Bu ilke, k\u00fctle \u00e7ekim <\/strong>yasas\u0131ndan<\/a> ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Bu ilkeye g\u00f6re her cismin belli bir k\u00fctlesi vard\u0131 ve k\u00fctle bir \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc olu\u015fturmaktayd\u0131. \u00c7ekim g\u00fcc\u00fc de k\u00fctle ile do\u011fru orant\u0131l\u0131yd\u0131. Yani bir cismin k\u00fctlesi ne kadar b\u00fcy\u00fckse \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc de o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olacakt\u0131. Bu durum, evrenin i\u015fleyi\u015f disiplini a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ke\u015fifti. Zira gezegen ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hareketlerine dair bir\u00e7ok sorunun cevab\u0131 bulunmu\u015ftu. Mesela, g\u00fcne\u015f b\u00fcy\u00fck bir k\u00fctleye sahip oldu\u011fu i\u00e7in kendisinden daha az k\u00fctleye sahip olan gezegenleri etraf\u0131nda \u00e7evirmekteydi. J\u00fcpiter\u2019in etraf\u0131nda d\u00f6nen cisimlerin hareketleri de daha az k\u00fctleye sahip olmalar\u0131yla a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131. Fakat k\u00fctle \u00e7ekim yasas\u0131, her ne kadar uzun s\u00fcre bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n vazge\u00e7ilmez yasas\u0131 olsa da Merk\u00fcr gezegeninin s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015fen y\u00f6r\u00fcngesine cevap verememesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan kendi i\u00e7erisinde baz\u0131 aksakl\u0131klar ya\u015famaktayd\u0131. Newton\u2019un bu yasas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 Einstein\u2019\u0131n izafiyet teorisi kapatt\u0131 ve k\u00fctle \u00e7ekim kanununa g\u00f6re daha iyi cevaplar verdi. Peki neydi bu izafiyet teorisi?<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u0130zafiyet teorisi<\/a>,<\/strong> zaman\u0131n\u0131n g\u00f6receli oldu\u011funu anlat\u0131r. Bu kurama g\u00f6re zaman sabit de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla zaman, her yerde ayn\u0131 de\u011fildir ve ayn\u0131 \u015fekilde i\u015flememektedir. Aristo\u2019dan Newton\u2019a kadar zaman\u0131n sabit oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi vard\u0131. Fakat Einstein, k\u00fctle \u00e7ekim kanununun zamana etki edece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydi. Ona g\u00f6re, k\u00fctle \u00e7ekimi ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcyse zaman da o kadar yava\u015flamaktayd\u0131. Bunun en b\u00fcy\u00fck \u00f6rneklerinden birisi de kara deliklerdi. Bir kara delik, sahip oldu\u011fu devasa k\u00fctle sebebiyle etraf\u0131ndaki uzay-zaman\u0131 b\u00fckebiliyordu. Dolay\u0131s\u0131yla kara deli\u011fin olay ufkuna yakla\u015fan her bir cisim i\u00e7in zaman gittik\u00e7e yava\u015flayacakt\u0131. Zaman\u0131n yava\u015flamas\u0131 sadece kara deliklerin etkisiyle olan bir \u015fey de de\u011fildi. Bu durum, ayn\u0131 zamanda h\u0131z\u0131n etkisiyle de olmaktayd\u0131. Yani bir cisim, h\u0131z\u0131n\u0131 ne kadar artt\u0131r\u0131rsa zaman da onun i\u00e7in o \u00f6l\u00e7\u00fcde yava\u015flamaktayd\u0131. Buraya kadar her \u015fey normaldi. Fakat as\u0131l soru \u015fuydu: Devasa bir k\u00fctle \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcne sahip olup \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 dahi i\u00e7ine \u00e7eken ve \u00e7evresindeki uzay-zaman\u0131 b\u00fckebilen bu kara delikler neydi?<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kara delikler, bir y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan s\u00fcpernova denilen patlaman\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesiyle olu\u015fmaktayd\u0131. Bu patlama sonucu olu\u015fan delikler, sahip olduklar\u0131 g\u00fc\u00e7le her \u015feyi i\u00e7lerine mi \u00e7ekmekteydiler? Bu noktada Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131 bu soruyu cevaps\u0131z b\u0131rakmaktayd\u0131. 21. Y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00f6nemli fizik\u00e7ilerinden biri olan Stephan Hawking<\/a>\u2019<\/strong>e g\u00f6re kara delik, \u00e7evresindeki her \u015feyi i\u00e7ine \u00e7eken bir anafor de\u011fildi. Sahip oldu\u011fu devasa g\u00fcce ra\u011fmen d\u0131\u015far\u0131ya bir \u015feyler \u00e7\u0131karmaktayd\u0131. Bu da onun k\u00fctle kaybetmesi demekti. Ona g\u00f6re, e\u011fer Einstein\u2019\u0131n kuram\u0131n\u0131 burada kabul edersek, kara deli\u011fin hi\u00e7bir \u015fekilde k\u00fctle kaybetmemesi gerekir ve etraf\u0131ndaki her \u015feyi i\u00e7ine \u00e7ekmek suretiyle yok ederdi. T\u00fcm bunlardan sonra belki de her \u015feyi \u00f6zetleyen fakat bir o kadar da kapal\u0131 kalan bir soru kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor: <\/p>\n\n\n\n

Evren nereye gidiyor?
M\u00fckemmelli\u011fe mi?<\/em><\/strong>
Bozulmaya m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in tavsiye yaz\u0131: “\u0130nan\u00e7 ve Anlam \u0130li\u015fkisi<\/a>“<\/strong><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsan, var oldu\u011fu g\u00fcnden bug\u00fcne etraf\u0131nda olan her \u015feyi anlamland\u0131rma \u00e7abas\u0131 i\u00e7erisinde olmu\u015ftur. Bu anlamland\u0131rma \u00e7abas\u0131n\u0131n her bir evresi, hayata bak\u0131\u015fa ve hayat\u0131n gidi\u015fat\u0131na ciddi derecede etki etmi\u015ftir. Metafizi\u011fin bir par\u00e7as\u0131 olan evren, her g\u00fcn g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne bakan insan\u0131n anlamak i\u00e7in pe\u015finden ko\u015ftu\u011fu belki de en zor meselelerden biriydi. G\u00fcne\u015f, y\u0131ld\u0131zlar, gezegenlerin hareketleri ve g\u00f6k olaylar\u0131\u2026 […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1458,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[147],"tags":[582,587,578,580,588,585,584,579,583,586,581,577],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1457"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1457"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1457\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2245,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1457\/revisions\/2245"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1458"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1457"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1457"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1457"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}