{"id":2550,"date":"2021-11-29T16:30:45","date_gmt":"2021-11-29T13:30:45","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=2550"},"modified":"2021-12-06T19:18:47","modified_gmt":"2021-12-06T16:18:47","slug":"alman-aydinlanmasi-kritisizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/alman-aydinlanmasi-kritisizm\/","title":{"rendered":"Immanuel Kant &#8211; Alman Ayd\u0131nlanmas\u0131"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\"><figure class=\"alignright size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Kant.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2632\" width=\"241\" height=\"223\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Kant.jpg 800w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Kant-300x277.jpg 300w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Kant-768x709.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 241px) 100vw, 241px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<div id=\"toc_container\" class=\"toc_wrap_left no_bullets\"><p class=\"toc_title\">\u0130&ccedil;indekiler<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#Immanuel_Kant_1724-1804\">Immanuel Kant (1724-1804)<\/a><ul><li><a href=\"#Fenomenal_Gerceklik\">Fenomenal Ger\u00e7eklik<\/a><\/li><li><a href=\"#Numenal_Gerceklik\">Numenal Ger\u00e7eklik<\/a><\/li><li><a href=\"#Transandantal_Felsefe\">Transandantal Felsefe<\/a><\/li><\/ul><\/li><li><a href=\"#Kaynaklar\">Kaynaklar<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h2><span id=\"Immanuel_Kant_1724-1804\"><strong>Immanuel Kant (1724-1804)<\/strong><\/span><\/h2>\n\n\n\n<p>Kant, metafizi\u011fin Tanr\u0131, evren ve insan hakk\u0131nda matematik bilimindeki gibi kesin kan\u0131tlamalar ileri s\u00fcrmesini ele\u015ftirmi\u015ftir. Kant i\u00e7in gelenekle gelen metafizi\u011fin savlar\u0131, temelsiz bir felsefe ve yanl\u0131\u015f bilgeliktir. O, ger\u00e7ekliklerin sadece <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/A_priori\" title=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/A_priori\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">a priori<\/a> bilgisine ula\u015fma iddias\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan klasik metafizi\u011fin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in bir ele\u015ftiri yapar. \u201c\u201d adl\u0131 eserinde metafizi\u011fi geni\u015f \u00e7apta ele\u015ftirir. Eserinin ilk c\u00fcmlesinde \u201cbilginin deneyimle ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yleyerek, \u201cDeneyden ba\u011f\u0131ms\u0131z olan zorunlu bilgi\u201d anlam\u0131ndaki a priorinin metafizik i\u00e7in imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu g\u00f6stermeye ba\u015flar\u2026 \u015eimdi \u015fu kavram ba\u011flam\u0131nda kategoriyi olu\u015ftural\u0131m. Kant, b\u00fct\u00fcn yarg\u0131lar\u0131 d\u00f6rt ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplar.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><em>1-Analitik a posteriori<\/em><br><em>2-Analitik a priori<\/em><br><em>3-Sentetik a posteriori<\/em><br><em>4-Sentetik a priori (!)<\/em><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p><em><strong>A posteriori:<\/strong> Deneyle elde edilen bilgi.<\/em><br><em><strong>A priori: <\/strong>Deneyden ba\u011f\u0131ms\u0131z elde edilen zorunlu bilgi.<\/em><br><em><strong>Analitik:<\/strong> Bilgiyi a\u00e7\u0131klayan.<\/em><br><em><strong>Sentetik:<\/strong> Bilgiyi artt\u0131ran.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Analitik yarg\u0131lar a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 yarg\u0131lard\u0131r. \u00d6znede \u00f6rt\u00fck olan\u0131n y\u00fcklemde d\u0131\u015fa vurulmas\u0131d\u0131r. \u201cCisimler yer kaplarlar\u201d \u00f6nermesi analitik bir yarg\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yer kaplama cismin tan\u0131m\u0131 i\u00e7indedir. Sentetik yarg\u0131lar ise, bilgimizi \u00e7o\u011faltan yarg\u0131lard\u0131r. \u00d6zneye, \u00f6znede i\u00e7erilmemi\u015f bir i\u00e7erik kat\u0131l\u0131r. \u201cCisimler a\u011f\u0131rd\u0131r\u201d \u00f6nermesi sentetik bir \u00f6nermedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc a\u011f\u0131r olmak, cismin tan\u0131m\u0131nda kapsanm\u0131\u015f de\u011fildir. Burada \u201ccisim\u201d kavram\u0131 ile \u201ca\u011f\u0131rl\u0131k\u201d kavram\u0131 bir araya getirilir ve \u201cCisimler a\u011f\u0131rd\u0131r\u201d yarg\u0131s\u0131ndan bilgimizi geni\u015fleten yeni bir yarg\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Kant\u2019\u0131 ilgilendiren sentetik a priori yarg\u0131lard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, e\u011fer metafizik g\u00fcvenilir bir bilgi olmak istiyorsa \u201csentetik a priori\u201d yarg\u0131lara ula\u015fmal\u0131d\u0131r. Kant, sentetik a priori \u00f6nermelerin bilimde bulundu\u011funu, fakat bilimin yaln\u0131zca \u201cFenomenler d\u00fcnyas\u0131yla\u201d ilgili oldu\u011funu ve dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n sadece fenomenler d\u00fcnyas\u0131n\u0131 bilebilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer. S\u00f6z konusu sentetik a priori \u00f6nermelerin metafizikte olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. Dolay\u0131s\u0131yla, evrenin yap\u0131s\u0131 ve a\u015fk\u0131n ger\u00e7ekliklerle ilgili olarak birtak\u0131m sonu\u00e7lara varan metafizi\u011fin temelsiz oldu\u011fu sonucuna ula\u015f\u0131r. Bunun nedeni de a\u015fk\u0131n ger\u00e7ekliklerle ilgili olarak herhangi bir \u201cdeneyimin\u201d m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-default\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2693\" width=\"261\" height=\"156\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k1.jpg 625w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/k1-300x180.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 261px) 100vw, 261px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Kant bu y\u00fczden, insan zihninin ne zaman deneyimin \u00f6tesine ta\u015fan varl\u0131klar\u0131n mevcudiyetlerini belirlemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fsa, kendisini her zaman kapana k\u0131st\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir durumda buldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Zira insan zihni, kesin ya da ger\u00e7ek bilgiye ula\u015fmadan \u00f6nce \u201cdeneyime\u201d ihtiya\u00e7 duyar. A priori kategoriler olmad\u0131\u011f\u0131nda, insan zihni ne kendi d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kavramaya ne de deneyim yoluyla d\u0131\u015f d\u00fcnyaya n\u00fcfuz etmeye muktedir olur. Tanr\u0131, ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc, evrenin yap\u0131s\u0131 ampirik konular olmamalar\u0131 nedeniyle fenomenlere d\u00f6n\u00fc\u015femeyece\u011finden metafizik, insan akl\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde kal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, bilgi alan\u0131nda zihnin d\u0131\u015f d\u00fcnyaya de\u011fil de d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n zihne uydu\u011funu s\u00f6yleyerek Kopernik (1473-1543) devrimi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim Kopernik, jeosantrik bir hipotezin yerine helyosantrik bir hipotez ortaya koymu\u015ftu. Ard\u0131ndan daha \u00f6nce \u00e7\u00f6z\u00fclmeyen problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Bilimsel bilginin kesinli\u011fi insan zihninden gelir. \u0130nsan\u0131n bildi\u011fi \u015fey, fenomenler d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. K\u0131sacas\u0131 bilme eyleminde zihin, \u201c\u015feylere\u201d uymaz, aksine \u201c\u015feyler\u201d zihne uyar. Kant\u2019a g\u00f6re bilgiyi anlayabilmek i\u00e7in kavramlar\u0131m\u0131z\u0131 duyusal hale getirme zorunlulu\u011fu vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>A priori bilgiyi a\u00e7\u0131klamak, sentetik a priorinin nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6stermek amac\u0131yla Kant, insan zihnini \u00fc\u00e7 ayr\u0131 par\u00e7aya b\u00f6ler. Bunlardan bilgide \u00f6nemli rol oynayan, zihnin alg\u0131lama ve kavrama yetisi vard\u0131r. (Bilginin do\u011fdu\u011fu iki ana kaynak) Kant, \u201calg\u0131lama\u201d yetisine \u201cg\u00f6r\u00fc\u201d diyecektir. Alg\u0131lama, duyu yoluyla nesneler hakk\u0131ndaki bilgiyi al\u0131r, m\u00fcdrike dedi\u011fimiz zihnin \u201ckavrama\u201d yetisine g\u00f6nderir. Bundan sonras\u0131nda nesne \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnce ba\u015flar\u2026 Ona g\u00f6re, alg\u0131lar taraf\u0131ndan deneyimlenen herhangi bir \u015fey, zaman ve mek\u00e2n \u00e7er\u00e7eveleri i\u00e7inde oturtulur.<\/p>\n\n\n\n<p>Dolay\u0131s\u0131yla kavrama yetisini, alg\u0131-\u00f6tesi bir ger\u00e7ekli\u011fi ifade etmek ama\u00e7l\u0131 kullanmaya kalk\u0131\u015fan metafizik, me\u015fru bir bilim olamaz. Alg\u0131lamadan bilgi gelmiyor. Bilgi gelmeyince \u201ckavrama\u201d i\u015fsiz kal\u0131yor. Kavrama i\u015fsiz kal\u0131nca nesne hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnme ger\u00e7ekle\u015fmiyor. Bundan dolay\u0131 bu iki kavram\u0131n \u201cbilginin olu\u015fum s\u00fcrecinde\u201d birbirlerine ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Bu ihtiya\u00e7 Kant\u2019\u0131n \u015fu s\u00f6z\u00fcnde ifade edilir: Alg\u0131s\u0131z kavramlar bo\u015f, (Metafizik\u00e7ilere g\u00f6nderme) Kavrams\u0131z alg\u0131lar k\u00f6rd\u00fcr. (Deneycilere g\u00f6nderme) Nesnelerle do\u011frudan temasa giren \u201cg\u00f6r\u00fc\u201d kavram\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla \u201ckavrama\u201d yetisi i\u00e7in \u201cg\u00f6r\u00fc\u201d \u00e7ok \u00f6nemlidir. Burada hemen belirtelim. Akl\u0131n kavram yapma yetkisi yoktur. O sadece d\u00fczenleme i\u015fiyle ilgilenir. Bu anlat\u0131lan \u015feyleri tablolayarak devam edelim.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Fenomenal_Gerceklik\"><strong>Fenomenal Ger\u00e7eklik<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p>Bilgi = G\u00f6r\u00fc + Kavram<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p><strong>-G\u00f6r\u00fc (Alg\u0131):<\/strong> Zaman ve mek\u00e2n<br><strong>-Kavram:<\/strong> Kategoriler<\/p>\n\n\n\n<p>&#8211;<em>Teorik Ak\u0131l<\/em>&#8211;<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Numenal_Gerceklik\"><strong>Numenal Ger\u00e7eklik<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p><strong>-Ruh<br>-Evren<br>-Tanr\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&#8211;<em>Pratik Ak\u0131l<\/em>&#8211;<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Transandantal_Felsefe\"><strong>Transandantal Felsefe<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p>Transandantal Estetik = G\u00f6r\u00fc \u2013 Zaman ve Mek\u00e2n<br>Transandantal Analitik = Kavram \u2013 Kategoriler<br>Transandantal Diyalektik = Numenal Ger\u00e7eklik<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p><strong><em>Daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u015furaya kadar genel olarak toparlayal\u0131m:<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisinde metafizi\u011fi ele\u015ftiriyor dedik. Metafizi\u011fin bir bilim olup olmayaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda da bize g\u00f6r\u00fc\u015flerini sunuyor. Diyor ki:<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Do\u011fa bilimleri:<\/em><\/strong> Neden-Sonu\u00e7 ili\u015fkisine dayan\u0131r. Nedensellikten dolay\u0131 bilimseldirler.<br><strong><em>Matematik:<\/em><\/strong> Sentetik + Apriorik yarg\u0131lar i\u00e7erdi\u011finden bilimseldir. Biz 5+7=12 diyebiliyoruz. Bu iki say\u0131n\u0131n toplam\u0131n\u0131n 12 oldu\u011funu bildirip bilgimizi artt\u0131rmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan sentetik, bu say\u0131n\u0131n zorunlu olarak 12 oldu\u011funu g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan aprioriktir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Metafizik:<\/em><\/strong> \u00d6nermeleri hem sentetik de\u011fil hem de apriorik de\u011fil. Yani en az\u0131ndan sentetik olabilmesi i\u00e7in olgusal kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekiyor. Oysa Ruh, Evren, Tanr\u0131 gibi kavramlar\u0131n olgusal anlamda bir kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 yok. Kar\u015f\u0131l\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de sentetik olmuyor. Bu kavramlar konusunda da a prioriden s\u00f6z edemeyece\u011fimiz i\u00e7in metafizik bir bilim de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha sonra Transandantal felsefesine ge\u00e7er. Neydi tam olarak bu?<\/p>\n\n\n\n<p>1. Kant\u2019\u0131n, akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izip bunlar\u0131 inceledi\u011fi bilim. Neden akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 inceliyor?<br>2. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilim, akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>Kant burada ikili bir ayr\u0131m yap\u0131yor: Fenomenal ve Numenal ger\u00e7eklik.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p>Fenomenal ger\u00e7eklikte, zaman ve mek\u00e2n i\u00e7inde birbirleriyle nedensel etkile\u015fim i\u00e7inde bulunan nesneleri deneyimleyebiliriz. Dolay\u0131s\u0131yla ancak bu d\u00fcnyan\u0131n bilgisine sahip olabiliriz. Yani Kant, bilgiyi fenomenal d\u00fcnyayla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131yor. Peki Numenal d\u00fcnyada bulunan ruh, evren, Tanr\u0131 idelerinin bilgisi ne olacak? Kant, onlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fini fakat bilinemeyece\u011fini s\u00f6yler. Biz \u201cteorik ak\u0131l\u201d \u00e7er\u00e7evesinde bilim yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Bu dedikleriniz \u201cpratik akl\u0131n\u201d konusu. Teorik ak\u0131l bunlar\u0131 kavrayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yani bunlar alg\u0131ya konu olamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bilimsel bir de\u011ferleri yoktur.<\/p>\n\n\n\n<p>Mesela, evrenin akla antinomisi vard\u0131r. Yani bir yasa kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131. D\u00f6rt madde verilebilir:<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-1-479x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1889\" width=\"239\" height=\"511\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-1-479x1024.jpg 479w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-1-140x300.jpg 140w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-1-719x1536.jpg 719w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Ibni-Sina-1-1.jpg 720w\" sizes=\"(max-width: 239px) 100vw, 239px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>1. Evrenin sonlu olup olmamas\u0131.<br>2. Evrenin par\u00e7alanan atomlardan olu\u015fup olu\u015fmamas\u0131.<br>3. Evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n olup olmamas\u0131.<br>4. Evrensel bir varl\u0131\u011f\u0131n olup olmamas\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u00f6yle a\u00e7al\u0131m: Yukar\u0131da say\u0131lanlar\u0131 ak\u0131l temelli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde iki t\u00fcrl\u00fcs\u00fc de ispat edilebiliyor. Yani ak\u0131l evrenin hem sonlu olmas\u0131n\u0131 ispat edebiliyor hem de sonsuz. Burada iki yasa \u00e7\u0131k\u0131yor ve birbirleriyle \u00e7at\u0131\u015f\u0131yorlar. Dolay\u0131s\u0131yla bu antinomilerin bilimsel bir me\u015fruiyeti olamaz. O y\u00fczden numenal k\u0131sma ge\u00e7ince ak\u0131l kendisiyle \u00e7eli\u015fir. Tam bu noktada Kant der ki: Ak\u0131l, \u201cb\u00fct\u00fcn\u00fc\u201d kavramaya meyyaldir. Onu s\u0131n\u0131rlamak laz\u0131m ki, yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmesin. Kant, metafizik\u00e7ilerin Tanr\u0131\u2019n\u0131n var oldu\u011funu g\u00f6stermek amac\u0131yla ortaya koyduklar\u0131 delilleri tek tek ele al\u0131r, inceler ve bu delillerin hi\u00e7bir \u015feyi kan\u0131tlamayan sonu\u00e7suz arg\u00fcmanlar olduklar\u0131n\u0131 dile getirir. Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ak\u0131l yoluyla kan\u0131tlamak i\u00e7in \u00fc\u00e7 yol kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yollar ona g\u00f6re, mant\u0131ksal olarak ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 rasyonel teoloji imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>S\u00f6z konusu \u00fc\u00e7 yol<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ontolojik Kan\u0131t:<\/strong> Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 zorunlu kabul eder. (A priori)<br><strong>Kozmolojik Kan\u0131t:<\/strong> Evrenden hareketle Tanr\u0131\u2019ya ula\u015fma.<br><strong>Teleolojik Kan\u0131t:<\/strong> Evrendeki d\u00fczenin amac\u0131ndan hareketle Tanr\u0131\u2019ya ula\u015fma.<\/p>\n\n\n\n<p>Ona g\u00f6re bilgi, insan zihninde zamansal-mek\u00e2nsal d\u00fcnyan\u0131n bilgisiyle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Zamansal-mek\u00e2nsal d\u00fczene a\u015fk\u0131n olan ruh, evren, Tanr\u0131 gibi idelerin bilgisi imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. K\u0131sacas\u0131, Kant\u2019\u0131n Transandantal felsefesi, metafizi\u011fin bir bilim olmayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir bilimdir. Transandantal felsefeyi genel olarak \u00f6zetledik. Fakat b\u00fct\u00fcn bu anlat\u0131lanlar bir \u201c\u015feye\u201d ba\u011fl\u0131d\u0131r. O \u201c\u015fey\u201d olmazsa t\u00fcm bu anlat\u0131lanlar\u0131n hi\u00e7bir anlam\u0131 kalmaz. O \u015fey, Transandantal felsefeyi bir binaya benzetirsek, bu binan\u0131n oturdu\u011fu \u201czemindir.\u201d Bu zemine de \u201cBen idraki-\u00d6z alg\u0131-Saf Ben\u201d diyoruz. \u00d6z alg\u0131, t\u00fcm alg\u0131lar\u0131n ve kavramlar\u0131n \u00f6nko\u015fuludur. Kilit nokta tam da buras\u0131: Bu bahsetti\u011fimiz zemin numen olamaz. Yani bilinmeyen olamaz. Bu bahsetti\u011fimiz zemin fenomen de olamaz. \u00d6yle olursa fenomenlere tabi olur. Saf ben ne o ne de o\u2019dur.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>\u201cSAF BEN SINIRIN TA KEND\u0130S\u0130D\u0130R!\u201d<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p>Kant\u2019\u0131n kendi i\u00e7inde \u00e7eli\u015fti\u011fi nokta \u015fudur: \u201cSaf Ben\u2019in kendi ba\u015f\u0131na bir varl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Fakat t\u00fcm alg\u0131lar\u0131n ve kavramlar\u0131n \u00f6nko\u015fulu oldu\u011funu iddia etti\u011fi Saf Ben\u2019e aktif g\u00fc\u00e7 y\u00fckler. Aktif g\u00fcc\u00fc bulunup da fenomenal ger\u00e7eklikte aktivitede bulunabilen Saf Ben, nas\u0131l oluyor da Fenomenal ve Numenal aras\u0131nda sadece bir k\u00f6pr\u00fc oluyor?\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Kant\u2019\u0131n bu a\u00e7\u0131\u011f\u0131ndan sonra sahne, Alman \u0130dealistlerinin olacakt\u0131r. Peki metafizi\u011fi ne yapaca\u011f\u0131z? Metafizik, ancak ahl\u00e2kla olur. O sadece bilimi temellendirmekle kalmaz, fakat dini ve ahlaki ya\u015fam\u0131 da korumaya, b\u00fct\u00fcn i\u00e7tenli\u011fi ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Onun me\u015fhur \u201cinanca yer a\u00e7mak i\u00e7in, bilgiyi s\u0131n\u0131rland\u0131rd\u0131m\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn arkas\u0131nda bu vard\u0131r. O, Tanr\u0131\u2019n\u0131n var oldu\u011fu bilinmese bile, ahlakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131labilmek ve ahlaki bir tarzda eylemde bulunabilmek i\u00e7in var oldu\u011funa inanman\u0131n zorunlu oldu\u011funu g\u00f6stermek ister.<\/p>\n\n\n\n<p>Burada \u015f\u00f6yle bir soru geliyordu ak\u0131llara: Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesi, yoksa bir Tanr\u0131 kan\u0131tlamas\u0131 m\u0131? Buna g\u00f6re Tanr\u0131, ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc ve irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ideleri olmad\u0131\u011f\u0131 taktirde, ki\u015fi de\u011feri tesis edemez, erdemli davranamaz, \u00f6devini yerine getirmesi gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klay\u0131p me\u015frula\u015ft\u0131ramazd\u0131. T\u0131pk\u0131 bir hayvan gibi, sadece kendi hazz\u0131 ve \u00e7\u0131kar\u0131 pe\u015finde ko\u015farak, maddi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tatmin etmeye y\u00f6nelirdi. Nitekim o, akla dayal\u0131 b\u00fct\u00fcn Tanr\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 bir \u00e7\u0131rp\u0131da reddederek geli\u015ftirdi\u011fi me\u015fhur Tanr\u0131 delili veya ahl\u00e2k kan\u0131t\u0131nda, insan hayat\u0131n\u0131n nihai amac\u0131n\u0131n iki \u015feyden meydana geldi\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr:<\/p>\n\n\n\n<p>Birincisi, \u00f6devler \u00fczerine bina edilen erdemli ya\u015fam. \u0130kincisi, \u00f6devlerini yerine getirmi\u015f bir insan\u0131n, y\u00fcre\u011finin derinliklerinde bir yerde hissetti\u011fi mutlulu\u011fu hak etti\u011fi hissi inanc\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, d\u00fcnyada \u00e7o\u011fu zaman hak etti\u011fi huzur ve mutlulu\u011fa kavu\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Bu ikisi, ancak Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olmas\u0131, iradenin \u00f6zg\u00fcr ve ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fcz olmas\u0131 durumunda bir araya gelebilirdi. Modern ak\u0131l ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin dini metafizik bir zeminin \u00fczerine temellendirmesinin imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu g\u00f6ren Kant, bunun yerine dinin sadece ahlakl\u0131l\u0131k \u00fczerinden temellendirilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. \u0130nsan\u0131, hayata dini bir cevap verebilme d\u0131\u015f ve nesnel d\u00fcnyadan kurtard\u0131. Dinin hakiki temeli, ki\u015finin kendi i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 deneyim olmak durumundayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, insan\u0131n do\u011fa yasalar\u0131na tabi bir varl\u0131k olmaktan ancak kendisini bir ak\u0131l ve irade varl\u0131\u011f\u0131 olarak tan\u0131mlamak suretiyle \u00e7\u0131k\u0131p \u00f6zg\u00fcrle\u015fti\u011fini s\u00f6yler. Bununla birlikte s\u00f6z konusu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, yasas\u0131zl\u0131k de\u011fil, insan\u0131n kendisini ak\u0131l yoluyla ortaya koydu\u011fu evrensel bir ahlak yasas\u0131 \u00fczerinden belirlemesine dayanan bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck olmak durumundad\u0131r. Kant, i\u015fte bu temeller \u00fczerinde \u00fcnl\u00fc \u00f6dev eti\u011finde, esas olarak ahlaki a\u00e7\u0131dan do\u011fru ve yanl\u0131\u015f\u0131n anlam\u0131n\u0131 belirlemek ve ahlakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n en y\u00fcksek ilkesini ortaya koymak ister. O, bu ba\u011flamda, bir bakkal \u00f6rne\u011fi \u00fczerinden \u00fc\u00e7 t\u00fcr eylemi birbirinden ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Birincisi, bakkal\u0131n m\u00fc\u015fterilerine farkl\u0131 fiyat uygulamas\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131k bulan \u201c\u00f6deve ayk\u0131r\u0131\u201d eylemdir. O, s\u00f6z konusu eylemin d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ilkesini \u00e7i\u011fneyen bir eylem olarak ahlaki olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. \u0130kinci eylem tipi \u201c\u00f6deve uygun\u201d eylemdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve Kant\u0131n arad\u0131\u011f\u0131 eylem t\u00fcr\u00fc \u201c\u00f6devden dolay\u0131\u201d olan eylemdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Kant \u00f6devden dolay\u0131 yap\u0131lan eylemde ge\u00e7en \u201c\u00f6dev\u201d kavram\u0131n\u0131 \u201cyasaya duyulan sayg\u0131dan dolay\u0131 yap\u0131lan eylemin zorunlulu\u011fu\u201d olarak tan\u0131mlar. Yasa ya da akl\u0131n b\u00fct\u00fcn rasyonel varl\u0131klar i\u00e7in evrensel olarak ge\u00e7erli olan pratik bir ilkesini ifade eder. Zorunluluk ise, ki\u015finin do\u011fru ilkelere besledi\u011fi sayg\u0131dan dolay\u0131 kendisine getirdi\u011fi bir k\u0131s\u0131t ya da s\u0131n\u0131rlama ifadesini bulur. Kant, yasaya duyulan sayg\u0131yla ve zorunlulukla hayata ge\u00e7irilen eylemin ger\u00e7ek anlamda ahlaki bir i\u00e7erik ve de\u011fere sahip oldu\u011funu ileri s\u00fcrer.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130yi irade, ger\u00e7ekten iyi olan ilkeleri benimseyen ve bu ilkelere g\u00f6re eylemde bulunan bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u0130yi iradenin ger\u00e7ekten iyi olan ilkeleri benimseyip bu ilkelere g\u00f6re eylemde bulunan bir irade oldu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seren Kant, bunun ard\u0131ndan s\u00f6z konusu olan iyi ilkeleri belirlemeye ge\u00e7er. Bu ilkeler, onda ahlak yasas\u0131n\u0131 olu\u015fturan ko\u015fulsuz buyruklara tekab\u00fcl eder. Ko\u015fulsuz buyruklar\u0131n i\u00e7inde \u015fartl\u0131 ifadeler bulunmaz. Kant\u2019\u0131n tavsiye etti\u011fi budur ve buna \u201cKategorik buyruk\u201d ad\u0131n\u0131 verir. Ko\u015fulsuz buyruk, zorunlu de\u011fil fakat gereklilik tasar\u0131m\u0131 alt\u0131na soktu\u011fumuz i\u00e7in, o bize kendisine itaat etmemiz gerekti\u011fini buyurur, ona uymak bize bir \u00f6dev olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ko\u015fulsuz buyruklar a prioridir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsanlar\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen g\u00fc\u00e7ler ak\u0131l ve irade oldu\u011funa g\u00f6re, \u201c\u0130nsanlar\u0131 ama\u00e7 olarak g\u00f6rmek gerekti\u011fini\u201d belirten ahlak yasas\u0131, rasyonel bir do\u011faya sahip insanlara sayg\u0131 g\u00f6stermemiz gerekti\u011fini ifade eder. Kendimize ama \u00f6zelde ba\u015fka insanlara kar\u015f\u0131 olan \u00f6devlerimizi ortaya koyar. Bunlar, bir k\u0131sm\u0131yla pozitif, bir k\u0131sm\u0131yla negatif \u00f6devlerdir. Pozitif \u00f6devlerin en ba\u015f\u0131nda ba\u015fkalar\u0131na beslenmesi gereken muhabbet, onlar\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131na sayg\u0131, s\u00f6z konusu insanl\u0131\u011f\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00e7abalama, \u00f6tekilere ama\u00e7lar\u0131na eri\u015fme noktas\u0131nda yard\u0131mc\u0131 olma, onlara adil muamele etme benzeri \u00f6devler gelir. Negatif \u00f6devlerin ba\u015f\u0131nda ise insanlar\u0131n birer ki\u015fi olmalar\u0131n\u0131 engelleyecek tutum ve davran\u0131\u015flardan sak\u0131nma ve onlar\u0131 kendilerindeki insanl\u0131\u011f\u0131 bir ara\u00e7 olarak g\u00f6rmekten sak\u0131nd\u0131rma gelir.<\/p>\n\n\n\n<p>Buna g\u00f6re ki\u015finin uyu\u015fturucu ve alkol kullanarak, yalan s\u00f6yleyerek, intihara kalk\u0131\u015farak veya kendisini aldatmaya kalk\u0131\u015farak kendisinde mevcut olan entelekt\u00fcel ve ahlaki kapasitelere zarar vermemesi gerekir. O, yine kibir ve kendini be\u011fenmi\u015flikten, alay ve k\u00fc\u00e7\u00fcmsemeden sak\u0131nmay\u0131 zorunlu k\u0131lar. \u00d6zellikle ahlaki ve hukuki e\u015fitli\u011fin mutlak bir savunucusu olarak ortaya \u00e7\u0131kan Kant, negatif \u00f6devler aras\u0131nda dolay\u0131s\u0131yla her ne ko\u015ful alt\u0131nda olursa olsun, ki\u015finin kendini imtiyazl\u0131 bir konuma ta\u015f\u0131maktan ka\u00e7\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini bildirir.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ra3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2684\" width=\"257\" height=\"166\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ra3.jpg 668w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Ra3-300x194.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 257px) 100vw, 257px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>\u0130rade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7 ku\u015fku yok ki ahlak ve ahlakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6n kabul\u00fcd\u00fcr. B\u00fct\u00fcn do\u011fal nedenlerin zorunlu sonu\u00e7lar\u0131 olduklar\u0131 taktirde ve her \u015feyin belirlenmi\u015f oldu\u011fu yerde, ahlaki se\u00e7im ve karar\u0131n sonucu olan eylemden veya ahlakl\u0131l\u0131ktan s\u00f6z edilemez, ahlaki de\u011ferlememenin hi\u00e7bir anlam\u0131 olmaz. \u0130nsan, her ne olursa olsun, ak\u0131l sahibi bir varl\u0131k oldu\u011fu s\u00fcrece, ahlak yasas\u0131n\u0131n veya kategorik buyru\u011fun kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmek durumundad\u0131r. Buna g\u00f6re rasyonel varl\u0131klar olarak insanlar, ahlak yasas\u0131na tabi olmakla kalmazlar, yasay\u0131 yarat\u0131rlar. Kendini yasa koyucu olarak g\u00f6rmek durumunda olan ak\u0131l sahibi, do\u011frudan do\u011fruya bir ama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde yer alan rasyonel varl\u0131klar toplumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Buna g\u00f6re ama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131 sadece evrensel ilkelere g\u00f6re davranan insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu ahenkli toplum ya da d\u00fczen olmak durumundad\u0131r. Kant a\u00e7\u0131s\u0131ndan buras\u0131, kendi kendilerini belirleyen demokratik bir toplum olmak durumundad\u0131r. Kant\u2019a g\u00f6re, burada insana zorla empoze edilen bir yasa, ama\u00e7 ya da ya\u015fam tarz\u0131 olamaz. \u0130nsanl\u0131\u011fa d\u00fc\u015fen bu ideali bir \u015fekilde hayata ge\u00e7irmektir. Frans\u0131z devrimi ve ayd\u0131nlanmay\u0131 bu do\u011frultuda at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131m olarak g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in tavsiye yaz\u0131lar:<br>&#8220;<a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/alman-idealizmi\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"Alman \u0130dealizmi\">Alman \u0130dealizmi<\/a>&#8220;<br><a href=\"https:\/\/dergipark.org.tr\/en\/download\/article-file\/257641\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"https:\/\/dergipark.org.tr\/en\/download\/article-file\/257641\">&#8220;Immanuel Kant&#8221;<\/a><\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<h2><span id=\"Kaynaklar\"><strong>Kaynaklar<\/strong><\/span><\/h2>\n\n\n\n<p>Wikipedia, Kant Maddesi.<br>Felsefe Tarihi, Alfred Weber, Kabalc\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2010.<br>Felsefe Tarihi, Ahmet Cevizci, Say Yay\u0131nlar\u0131, 2017.   <br>Felsefe Tarihi, G. Skirbekk-Nils Gilje, Kesit Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2012.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>kan\u0131tlamalar ileri s\u00fcrmesini ele\u015ftirmi\u015ftir. Kant i\u00e7in gelenekle gelen metafizi\u011fin savlar\u0131, temelsiz bir felsefe ve yanl\u0131\u015f bilgeliktir. O, ger\u00e7ekliklerin sadece a priori bilgisine ula\u015fma iddias\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan klasik metafizi\u011fin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in bir ele\u015ftiri yapar.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2632,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[147,560],"tags":[779,778,777,744,781,775,743,613,745,776,780,782],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2550"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2550"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2550\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2824,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2550\/revisions\/2824"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2632"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2550"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2550"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2550"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}