{"id":2559,"date":"2021-11-05T16:39:29","date_gmt":"2021-11-05T13:39:29","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=2559"},"modified":"2021-12-02T09:33:32","modified_gmt":"2021-12-02T06:33:32","slug":"nietzsche-tragedyanin-dogusu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/nietzsche-tragedyanin-dogusu\/","title":{"rendered":"Nietzsche &#8211; Tragedyan\u0131n Do\u011fu\u015fu"},"content":{"rendered":"\n<div id=\"toc_container\" class=\"toc_wrap_left no_bullets\"><p class=\"toc_title\">\u0130&ccedil;indekiler<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#Nietzsche_1844-1900\">Nietzsche (1844-1900) <\/a><ul><li><a href=\"#Khora_Estetigi\">Khora Esteti\u011fi<\/a><\/li><li><a href=\"#Nietzschenin_Usluplarindaki_Disil_Faktor_ve_Khorik_Cagrisimlar\">Nietzsche\u2019nin \u00dcsluplar\u0131ndaki Di\u015fil Fakt\u00f6r ve Khorik \u00c7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar<\/a><\/li><li><a href=\"#Kutsal_Mekan_Olarak_Khora\">Kutsal Mek\u00e2n Olarak Khora<\/a><\/li><\/ul><\/li><li><a href=\"#Derrida_1930-2004\">Derrida (1930-2004)<\/a><ul><li><a href=\"#Yapibozum_ve_Khora\">Yap\u0131bozum ve Khora<\/a><\/li><li><a href=\"#Yapibozum_ile_Negatif_Teoloji_Arasinda_Khoranin_Arabulucu_Islevi\">Yap\u0131bozum ile Negatif Teoloji Aras\u0131nda Khora\u2019n\u0131n Arabulucu \u0130\u015flevi<\/a><\/li><li><a href=\"#Yapibozum_Elestirisi_Tanri_ile_Khora_Arasinda_Tercih_Zorunlulugu\">Yap\u0131bozum Ele\u015ftirisi: Tanr\u0131 ile Khora Aras\u0131nda Tercih Zorunlulu\u011fu<\/a><\/li><\/ul><\/li><li><a href=\"#Referanslar\">Referanslar<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h2><span id=\"Nietzsche_1844-1900\"><strong>Nietzsche (1844-1900) <\/strong><\/span><\/h2>\n\n\n\n<h3><span id=\"Khora_Estetigi\"><strong>Khora Esteti\u011fi<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Nietzsche\u2019nin ilk felsefi denemesi olarak kabul edilen <em>Tragedyan\u0131n Do\u011fu\u015fu<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131, Alman filozofun sonraki d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck oranda reddedece\u011fi bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131t\u0131r. Schopenhauer\u2019\u0131n (1788-1860) etkisiyle bu d\u00f6neminde Nietzsche sanat\u0131, ya\u015fam\u0131n deh\u015fet ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden bir t\u00fcr ka\u00e7\u0131\u015f yolu olarak anlar. Bu yap\u0131t\u0131nda Nietzsche, sanat\u0131n k\u00f6kenini ve deh\u015fetten ka\u00e7\u0131\u015f yolunu Yunan mitolojisine g\u00f6nderme yaparak iki Yunan tanr\u0131s\u0131 <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Apollon\" title=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Apollon\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Apollon <\/a>ve <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Dionysos\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Dionysos\">Dionysos <\/a>\u00fczerinden izah eder.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-default\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nice1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2725\" width=\"267\" height=\"158\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nice1.jpg 745w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/nice1-300x178.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 267px) 100vw, 267px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Apollon uyum, d\u00fczen, ak\u0131l ve bireyselli\u011fi temsil eder. Dionysos ise uyumsuzluk, d\u00fczensizlik, akl\u00ee-olmayan, vecd ve birey\u00fcst\u00fcn\u00fc temsil etmektedir. G\u00fc\u00e7l\u00fc yarat\u0131mlar\u0131n Apollon ile Dionysos aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu savunan Nietzsche, akl\u0131 a\u015fan yarat\u0131c\u0131 eylemi nedeniyle sanat\u0131n ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bu \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece sanatta Apollon bi\u00e7imdeki oran ve ahengi temsil ederken, Dionysos ritim, yarat\u0131c\u0131 ta\u015fk\u0131nl\u0131k ve kendinden ge\u00e7me halinin temsilidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ki Yunan tanr\u0131s\u0131, ya\u015famdaki \u201casli birli\u011fin\u201d (evrendeki enerji ve hareketi ba\u015flatan ilk g\u00fc\u00e7) farkl\u0131 kutuplar\u0131n\u0131 temsil eder. Ayr\u0131ca Nietzsche yaln\u0131zca sanatsal yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n, metafizik etkinli\u011fin en \u00fcst g\u00f6revini yerine getirebilece\u011fini ve varolu\u015fun tamamlan\u0131\u015f\u0131n\u0131 yans\u0131tabilece\u011fini savunmaktad\u0131r. \u00d6znel ve bireysel olan her \u015feyin kendisi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ortadan kayboldu\u011fu Dionysos\u00e7u deneyim, ki\u015finin evrensel ahenkle birle\u015fmesini ve ya\u015fam\u0131n deh\u015fet verici k\u00e2busundan kurtulmas\u0131n\u0131 temin eder.<\/p>\n\n\n\n<p>Apolloncu sanat\u0131n temel \u00f6zelli\u011fi, yaratt\u0131\u011f\u0131 imgelerle aras\u0131na daima mesafe koymas\u0131d\u0131r. Halbuki Dionysos\u00e7u sanat\u00e7\u0131, d\u0131\u015fa vurdu\u011fu imgeleri kendi i\u00e7inde eritip onlarla kayna\u015f\u0131r ve b\u00fct\u00fcnle\u015fir. Bu sanatta ben, Apolloncu insanda oldu\u011fu gibi \u00f6znellik ya da bireysellik anlam\u0131na gelmez. Bu y\u00f6n\u00fcyle Dionysos\u00e7u ben, varl\u0131kla kayna\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131n da dilidir. Nietzsche ayr\u0131ca Dionysos\u00e7u co\u015fku halini \u015fu s\u00f6zlerle anlat\u0131r: <em>\u201cDionysos ile Maya\u2019n\u0131n \u00f6rt\u00fcs\u00fc at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kendinden ge\u00e7er insan, kendini Tanr\u0131 san\u0131r. Burada insan sanat\u00e7\u0131 de\u011fil, sanat yap\u0131t\u0131d\u0131r art\u0131k. B\u00fct\u00fcn do\u011fan\u0131n sanat g\u00fcc\u00fcd\u00fcr.\u201d<\/em> G\u00fczelli\u011fin gereklili\u011fi yan\u0131nda Apollon\u2019un \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7mamay\u0131 \u00f6\u011f\u00fctler. \u00d6l\u00e7\u00fc ve d\u00fczen itibariyle Apollon g\u00f6rsel sanatlar\u0131, kendinden ge\u00e7me ve sarho\u015flu\u011fu nedeniyle Dionysos da m\u00fczi\u011fi temsil eder.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\"><figure class=\"alignright size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2726\" width=\"275\" height=\"179\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice2.jpg 1000w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice2-300x196.jpg 300w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice2-768x501.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 275px) 100vw, 275px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Dionysos\u00e7u sanat\u00e7\u0131, \u0130lk Bir ile birlik kurar. Birlik eylemi ise nihayetinde m\u00fczi\u011fin g\u00fcc\u00fcyle ger\u00e7ekle\u015fir. Apolloncu g\u00f6rsel sanat\u00e7\u0131 fenomenlerin salt g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne dalarken, Dionysos\u00e7u m\u00fczisyen ise bu g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f olmadan da birlik deneyimi ya\u015fayabilir. M\u00fczik bu bak\u0131mdan asli birli\u011fin ba\u011fr\u0131nda hayat\u0131n en derin ac\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 direnir. B\u00f6ylece m\u00fczik \u00f6yle bir ortam\u0131 simgele\u015ftirir ki, yarat\u0131lan bu evren her g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn \u00f6tesindedir. Nietzsche\u2019nin bak\u0131\u015f\u0131yla sanat insan\u0131n en temel metafizik etkinli\u011fidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc sadece sanatsal yetisiyle insan, varolu\u015fun katlan\u0131lmas\u0131 zor gerilimini a\u015fabilir. Bu y\u00f6n\u00fcyle sanat, ya\u015famla ilgili her t\u00fcrl\u00fc i\u00e7 \u00e7eli\u015fkiyi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran hem yarat\u0131c\u0131 hem yok edici, kimi zaman k\u00f6t\u00fcy\u00fc kimi zaman da iyiyi y\u00fccelten her t\u00fcrl\u00fc yan\u0131lsaman\u0131n da kayna\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Platoncu radikal iyimserli\u011fi ele\u015ftiren ve iyili\u011fin k\u00f6t\u00fcl\u00fckle y\u00fczle\u015ferek elde edilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Nietzsche bu nedenle Dionysos\u00e7u tarzda ac\u0131 \u00e7ekmenin asl\u0131nda insani oldu\u011funu belirtir. Konumuz \u00e7er\u00e7evesinde bizi ilgilendiren as\u0131l mesele de tam buras\u0131d\u0131r. T\u00fcm kar\u015f\u0131tl\u0131k, \u00e7eli\u015fki ve ikiliklerin yans\u0131t\u0131laca\u011f\u0131 mek\u00e2n neresidir? Nietzsche\u2019ye g\u00f6re Sokrates\u00e7i ak\u0131l ve mant\u0131k, \u00e7ift kutuplulu\u011fu tek tarafl\u0131 olarak Apolloncu bir tarzda yans\u0131t\u0131rken, sanat t\u00fcm bu kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131 i\u00e7ine alan ve onlar\u0131 yeniden \u00fcreten mek\u00e2na, yani koroya (khoros) sahiptir.<\/p>\n\n\n\n<p>Khora\u2019dan t\u00fcretilen khoros\u2019u Nietzsche, tragedyada sadece ilahileri s\u00f6yleyen koro olarak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda sanat\u00e7\u0131 ile izleyiciyi bir araya getiren ve onlar\u0131n birlik eylemi tarz\u0131nda bir deneyimi ya\u015famalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan kutsal dans mek\u00e2n\u0131 olarak ele almaktad\u0131r. Tragedyan\u0131n Do\u011fu\u015fu\u2019nun yedinci ve sekizinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc koronun tragedyadaki rol\u00fcne ay\u0131ran Nietzsche, koronun i\u015flevi ve tragedyan\u0131n tarihsel k\u00f6keniyle ilgili iki g\u00f6r\u00fc\u015f ortaya atar. Bunlardan birincisi koronun ideal seyirciyi temsil etti\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130kinci g\u00f6r\u00fc\u015f ise koronun halk\u0131 temsil etti\u011fini savunur.<\/p>\n\n\n\n<p>Nietzsche\u2019ye g\u00f6re \u201c\u0130deal seyirci olarak koro\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, oyunsuz seyircinin kabul edilemez olmas\u0131 nedeniyle temelsizdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ideal seyirci olarak kendi ba\u015f\u0131na koro, oyunu g\u00f6z ard\u0131 eder. Halbuki Dionysos\u00e7u deneyim, akl\u0131 ve bireyi a\u015fan esrimeyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak oyun (ayin) \u00fczerine kuruludur. Ona g\u00f6re \u201cseyirci\u201d kavram\u0131ndan do\u011fan bir sanat t\u00fcr\u00fc yoktur. Zira tiyatrosuz ya da korosuz seyirci olamaz. Koronun a\u00e7\u0131klamas\u0131 i\u00e7in Nietzsche, Schiller\u2019in (1759-1805) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden faydalan\u0131r. Bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re koro, insan varolu\u015funun bir y\u00f6n\u00fcyle \u00fcrk\u00fcten bir y\u00f6n\u00fcyle de co\u015fku veren do\u011fas\u0131n\u0131n bir arada deneyimlenmesidir. Bu \u015fekilde anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sanat eseri, her ikisinin birli\u011fi olacakt\u0131r. Bir aradal\u0131k deneyimi i\u00e7in Schiller\u2019in \u201coyun\u201d kavram\u0131na m\u00fcracaat eden Nietzsche\u2019ye g\u00f6re koro, tragedyan\u0131n kendini fiziki d\u00fcnyadan ay\u0131rmak i\u00e7in \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc duvard\u0131r. B\u00f6ylece koro, her t\u00fcrl\u00fc nat\u00fcralistik alg\u0131n\u0131n sanattan d\u0131\u015flanmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu a\u00e7\u0131dan do\u011fall\u0131k ve ger\u00e7eklik izleniminin oyun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve oyuncu ile izleyicinin ba\u015fka bir d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131labilmesi i\u00e7in sanat\u0131n mutlaka yan\u0131lsama olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011fal olan\u0131n sanatta hi\u00e7bir yeri yoktur.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6yle anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda koro, tragedyan\u0131n (sanat\u0131n) kendi ideal yerini korumak ve kendini ger\u00e7ek evrenden ay\u0131rt etmek i\u00e7in kurdu\u011fu mek\u00e2nd\u0131r. Sokrates\u00e7i\/Apolloncu akl\u0131n hakikat ile g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fleri birbirinden ay\u0131rmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Dionysos\u00e7u deneyim ya\u015fam\u0131n nihai birli\u011fini temsil eden koroda hayat bulur. Dionysos\u2019u bast\u0131ran Apolloncu sanat, trajedinin ac\u0131s\u0131n\u0131 ya\u015famdan kopartt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in insan\u0131n varolu\u015fsal do\u011fas\u0131n\u0131 yans\u0131tamaz. Dionysos\u00e7u deneyimle harmanlanan Apolloncu deneyim ise ger\u00e7ek bir metafizik teselli olarak canl\u0131 bir a\u00e7\u0131kl\u0131kla trajik koronun i\u00e7inde tezah\u00fcr eder. Dionysos\u00e7u vecd hali koronun en bariz \u00f6zelli\u011fidir. Koroda ki\u015fi kendi gibi t\u00fcm s\u0131n\u0131rlar\u0131 kaybeder ve unutur. Koroyu olu\u015fturanlar vecd halinde kendilerini kaybederek ve yeniden do\u011fduklar\u0131n\u0131 hissederek t\u00fcm kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131 a\u015farlar. B\u00f6ylelikle Nietzsche koro deneyiminin ne sadece oyuncu ne sadece izleyici ile a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini, bu deneyimin oyuncular\u0131 ve seyircileri i\u00e7ine alacak \u015fekilde ve b\u00fct\u00fcn g\u00f6sterinin bir ayine d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fi tarzda bir birlik eylemi olarak ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fini savunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Nietzsche.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2630\" width=\"301\" height=\"220\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Nietzsche.jpg 575w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/Nietzsche-300x219.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 301px) 100vw, 301px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Bu noktada da Nietzsche\u2019nin Schiller\u2019den etkilendi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Zira ona g\u00f6re de tragedyada seyirci oyunun tamamlay\u0131c\u0131 unsurudur. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla tragedyada seyirci pasif de\u011fil, aktiftir. O halde seyircinin oyuna kat\u0131lmas\u0131 ve onun bir par\u00e7as\u0131 olmas\u0131, yani sanat\u00e7\u0131 olmas\u0131 gerekir. Nietzsche\u2019de ara d\u00fcnya olarak koro mitsel ve kutsal bir mek\u00e2n i\u015flevi g\u00f6r\u00fcr. B\u00f6ylece sanat\u00e7\u0131 ile seyirci aras\u0131ndaki mesafe koro arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ortadan kalkar. Ba\u015fka bir deyi\u015fle koroda sanat\u00e7\u0131 seyirci, seyirci de sanat\u00e7\u0131 olur. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla sanat\u00e7\u0131 (oyuncu) ile seyirci birbirini ortak mek\u00e2nlar\u0131 olan koroda tan\u0131makta ve tamamlamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla sahnedeki seyirci olan koro ile izleyici pozisyonundaki seyirci aras\u0131ndaki ayr\u0131m ortadan kalkar. B\u00f6ylece seyirci kendini koroyla birlik halinde tecr\u00fcbe eder.<\/p>\n\n\n\n<p>Koro ayn\u0131 zamanda \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n k\u0131rsal ya\u015fam \u00f6zlemine kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Nietzsche tragedya ba\u011flam\u0131nda Yunanl\u0131lar\u0131n, k\u0131rsal\u0131n pe\u015fine korkusuzca d\u00fc\u015ft\u00fcklerini yazar. Yunan insan\u0131 kendini k\u0131r ve k\u0131rsalda ke\u015ffederek Tanr\u0131\u2019ya yak\u0131nla\u015f\u0131r ve kovandan ta\u015fm\u0131\u015f ar\u0131 s\u00fcr\u00fcs\u00fc gibi kendinden ge\u00e7er. Koro arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sahnedeki oyuncu seyirci, sahnenin d\u0131\u015f\u0131ndaki seyirci de oyuncu olur. Oyunu oynayan ve izleyen ki\u015fi sadece b\u00f6yle bir birliktelik ile kendini kaybederek yeniden bulabilir. B\u00f6ylece koro, i\u00e7inde izleyicinin ve sanat\u00e7\u0131n\u0131n kendini kaybederek bir araya geldi\u011fi ve birle\u015fti\u011fi oyun mek\u00e2n\u0131 haline gelir. Ayr\u0131ca bu oyunun s\u00fcrekli canl\u0131 tutulmas\u0131 gerekir. Bu deneyim, insan\u0131n daima tinsel varl\u0131klarla ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funun fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Koro s\u00fcrecinde sanat\u00e7\u0131 gibi izleyici de ba\u015fka bir d\u00fcnyaya ge\u00e7i\u015f yapar. Bu deneyim ayn\u0131 zamanda ki\u015finin kendine d\u0131\u015far\u0131dan bakabilece\u011fi yeg\u00e2ne deneyimdir. Nietzsche\u2019ye g\u00f6re Dionysos\u2019un tragedya sahnesinden uzakla\u015ft\u0131rmas\u0131 Apollon ile de\u011fil, daha \u00e7ok Sokrates ile ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir: <em>\u201cYunan tragedyas\u0131n\u0131n sanat yap\u0131t\u0131 (koro) Sokrates ile birlikte d\u0131\u015far\u0131 at\u0131lm\u0131\u015f, g\u00f6rkemli tap\u0131nak Sokrates taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Y\u0131kan ki\u015finin ac\u0131 yak\u0131nmalar\u0131 ise nafiledir; onun b\u00fct\u00fcn tap\u0131naklar aras\u0131nda en g\u00fczeli oldu\u011funu s\u00f6ylemesinin de bir yarar\u0131 yoktur.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sokrates\u00e7i yasa b\u00f6ylece <em>\u201cG\u00fczel olmak i\u00e7in akla uygun olmas\u0131 gerekir.\u201d<\/em> ya da <em>\u201cYaln\u0131z, bilen erdemlidir.\u201d<\/em> s\u00f6ylemiyle Dionysos\u00e7u deneyimin ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ikili\u011fi yeniden yaratm\u0131\u015f olur. Platon, ozan\u0131n yarat\u0131c\u0131 yetisinden s\u00f6z etmesine kar\u015f\u0131n ince bir alayla ozan\u0131n yaln\u0131zca kendinden ge\u00e7ti\u011fi ve bilin\u00e7siz bir ak\u0131l yoksunlu\u011fu durumunda sanat eseri (\u015fiir) meydana getirebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesindedir. Sokrates ise tragedyay\u0131 kavrayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ona sayg\u0131 g\u00f6stermeyen \u201cikinci seyirci\u201d olarak kalmaya mahk\u00fbmdur. Tragedya b\u00f6ylece Sokrates\u00e7ilikle birlikte yere serilir. Dolay\u0131s\u0131yla koro, akla ve mant\u0131\u011fa dayal\u0131 ikilik metafizi\u011fi taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Nietzsche ayr\u0131ca gen\u00e7 ya\u015flar\u0131nda tragedya yazar\u0131 oldu\u011funu iddia etti\u011fi Platon\u2019un, Sokrates ile tan\u0131\u015ft\u0131ktan sonra t\u00fcm \u015fiirlerini yakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 beyan eder. Sonras\u0131nda ise Platon Apolloncu bir e\u011filimle i\u00e7ine kapan\u0131r. Koronun metafizik lehine ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 sanat\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc olmu\u015ftur. Dionysos\u00e7u vecdin hayat bulmas\u0131 i\u00e7in en etkin rol ise m\u00fczi\u011fe d\u00fc\u015fer. Do\u011fum-\u00f6l\u00fcm, varl\u0131k-olu\u015f, ilahi-insani vb. gibi t\u00fcm kar\u015f\u0131tl\u0131klar varolu\u015fun ebedi dans mek\u00e2n\u0131nda yok edilir. B\u00f6ylece m\u00fczikle birlikte kolektif ya\u015fam\u0131n temsili olan koro ve hora-horon, bireyselli\u011fi ve \u00f6znelli\u011fi ortadan kald\u0131rarak varolu\u015fun en derin birlik deneyimini ya\u015fat\u0131r. Dionysos\u00e7u ayinde ilahiler daima m\u00fczik e\u015fli\u011finde koro taraf\u0131ndan okunmaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan Dionysos\u2019un bir araya getirici i\u015flevi daima koro, dans ve m\u00fczik arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla varl\u0131k bulur.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonu\u00e7 olarak tragedya, koro arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla t\u00fcm kar\u015f\u0131tlar\u0131 bir birlik i\u00e7inde eriterek izleyicisine metafizik bir teselli sunar. B\u00f6ylece g\u00fcndelik ger\u00e7eklikteki gelip ge\u00e7ici nesnelerin \u00e7eli\u015fkileri unutturulur. Koronun b\u00fcy\u00fcleyici etkisine kap\u0131lan ki\u015fi, \u015fehirli kimli\u011fini kaybeder ve kendi k\u0131rsal\u0131n\u0131 bulur. Deyim yerindeyse bu deneyim arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla merkezden (toplumdan) \u00e7evreye (toplum d\u0131\u015f\u0131na) gitmek suretiyle ki\u015fi, kendi s\u0131n\u0131r\u0131na yakla\u015f\u0131r. Nietzsche\u2019ye g\u00f6re Sokrates\/Platon\u2019dan sonra trajedi ruhu \u00f6lm\u00fc\u015f, ak\u0131l ve mant\u0131k \u00e7a\u011f\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131 metafizi\u011finin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcndeki as\u0131l neden, Sokrates\/Platon felsefesiyle birlikte trajedinin (sanat\u0131n) \u00f6lmesidir. Bu nedenle Bat\u0131\u2019n\u0131n kendini kurtarmas\u0131, Sokrates \u00f6ncesi trajik \u00e7a\u011fa yeniden d\u00f6nmesi ve tragedya ruhunun yeniden canlanmas\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Nietzschenin_Usluplarindaki_Disil_Faktor_ve_Khorik_Cagrisimlar\"><strong>Nietzsche\u2019nin \u00dcsluplar\u0131ndaki Di\u015fil Fakt\u00f6r ve Khorik \u00c7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Derrida (1930-2004), Nietzsche\u2019nin \u00fcslup \u00e7oklusu \u00fczerinden onun yaz\u0131m tarz\u0131ndaki di\u015fil karakterine g\u00f6nderme yapar. Ona g\u00f6re Nietzsche\u2019den \u00f6nce di\u015fil, s\u00f6z merkezci felsefenin d\u0131\u015f\u0131na at\u0131lm\u0131\u015f ve eril olan di\u015fili kendi suretinde yeniden \u00fcretmi\u015ftir. Oysa metinleri di\u015fil g\u00f6ndermelerle dolu olan Nietzsche, geleneksel felsefenin aksine kad\u0131n\u0131 yaz\u0131m tarz\u0131nda yans\u0131t\u0131r. B\u00f6ylece Nietzsche, \u00fcslup \u00e7oklusu i\u00e7inde kad\u0131n\u0131, Platon\u2019dan Hegel\u2019e (1770-1881) kadarki felsefi sistemlerin hakikat iddialar\u0131na kar\u015f\u0131 m\u00fccadelesinde bir m\u00fcttefik olarak kullan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nietzsche\u2019nin \u00fcslubunun belirsizli\u011fi ve tekil karakterde olmay\u0131\u015f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, onun kad\u0131n kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n homojen olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir. Kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n birli\u011fi olarak koro, sonraki d\u00f6nemde yerini, metafizi\u011fe meydan okuyan ve Derrida\u2019n\u0131n \u00fczerinde durdu\u011fu \u015fekliyle Ben\u2019in hi\u00e7bir an dura\u011fan ve mevcut olmayan gelip ge\u00e7icili\u011fine b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nietzsche, Khora\u2019n\u0131n belirsiz do\u011fas\u0131n\u0131 an\u0131msatan bu deneyimi \u015f\u00f6yle dile getirir: <em>\u201cYa\u015fam\u0131n talihi, belki de benzersizli\u011fi, al\u0131nyaz\u0131s\u0131ndan gelir: Bilmece bi\u00e7imi s\u00f6ylersek, babam olarak zaten \u00f6lm\u00fc\u015f\u00fcm ben, annem olarak hala ya\u015f\u0131yor ve ya\u015flan\u0131yorum.\u201d<\/em> Bu paragrafta birbirinden ayr\u0131l\u0131rken de birbirine ait kalan \u00e7iftin k\u00f6kensel ili\u015fkisi \u201cBen\u201d \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konur. Nietzsche, anne ile babas\u0131 aras\u0131nda \u00e7ocuk\u00e7a bir zamansal farka i\u015faret etmek ve paradoksal bir bi\u00e7imde kendini ya\u015fam ile \u00f6l\u00fcm aras\u0131nda konumland\u0131rmak ister.<\/p>\n\n\n\n<p>Derrida ayr\u0131ca Nietzsche\u2019nin, ben\u2019in belirli bir eril ve di\u015fil anlam\u0131nda kullan\u0131m\u0131n\u0131, yaz\u0131n\u0131n olanak sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f ve yenilenmenin sonsuz kapasitesi ba\u011flam\u0131nda zaten \u00f6lm\u00fc\u015f olan ile daima ya\u015fayan aras\u0131ndaki indirgenemez ikilik olarak de\u011ferlendirir. De\u011fi\u015fken ben, \u00e7ifte k\u00f6keni kendisinde yans\u0131tan bir mek\u00e2n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bize hissettirir. \u00c7ocuk fig\u00fcr\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00f6l\u00fcm ve ya\u015fam gibi hem birbirine ait olan hem de birbirinden ayr\u0131labilen iki deneyim ili\u015fkisinin kuruldu\u011fu bu mek\u00e2n, Nietzsche\u2019nin sonraki d\u00f6nemlerinde koro olarak dillendirilmese dahi, bize g\u00f6re ilk d\u00f6nemin Dionysos\u00e7u khorik bir araya getirici i\u015flevselli\u011fi Zerd\u00fc\u015ft\u2019te oldu\u011fu gibi son d\u00f6nem yaz\u0131m tarz\u0131nda da yans\u0131t\u0131l\u0131r. \u00d6yleyse Nietzsche\u2019nin g\u00f6z\u00fcnde hakikat kad\u0131n gibidir ve zapt edilebilen, belirlenebilen ve hakk\u0131nda mutlak bir tarzda karar verilebilen bir \u015fey de\u011fildir. Bu ba\u011flamda hakikat, \u00fczerine d\u00fc\u015fen bir \u00f6rt\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ve ancak bir y\u00fczey \u015feklinde anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Kutsal_Mekan_Olarak_Khora\"><strong>Kutsal Mek\u00e2n Olarak Khora<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\"><figure class=\"alignright size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2727\" width=\"300\" height=\"139\" srcset=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice3.jpg 522w, https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice3-300x140.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Estetik bir nesnenin deneyiminden s\u00f6z ederken \u00fc\u00e7 unsurdan bahsedilebilir. Bunlar sanat\u00e7\u0131, sanat eseri ve izleyicidir. Bu \u00fc\u00e7 unsurdan biri eksik oldu\u011funda estetik deneyimin ne \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi hususu mu\u011flak kal\u0131r. Ayr\u0131ca sanat eseri s\u00f6z konusu oldu\u011funda, onunla ilgili mek\u00e2n, mek\u00e2ns\u0131zl\u0131k ya da ara mek\u00e2n gibi kavramlar da devreye girer.<\/p>\n\n\n\n<p>Sanat felsefesi tarihinde Schiller, Schelling, Tillich, Gadamer gibi filozoflara g\u00f6re sanat\u0131n, bir k\u00f6pr\u00fc gibi birbiriyle \u00e7at\u0131\u015fan varl\u0131k alanlar\u0131n\u0131 uzla\u015ft\u0131rmas\u0131 ve birbirine ba\u011flamas\u0131 tesad\u00fcfi de\u011fildir. Bu noktada Tanr\u0131, nihai ilgi (Tillich) ya da kutsal (Gadamer) olarak tecr\u00fcbe edildi\u011finde kendini sanat arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla duyurmaktad\u0131r. Hatta bu perspektifle b\u00fct\u00fcn sanat tarihinin kutsal\u0131n tarihi oldu\u011funu s\u00f6ylemek hatal\u0131 olmayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Schiller\u2019in \u201coyun\u201d kavram\u0131n\u0131 kendi sanat teorisine uyarlayan Nietzsche\u2019nin, sanat\u00e7\u0131 ve izleyiciyi bir araya getiren Dionysos\u00e7u koro deneyimine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri bu a\u00e7\u0131dan son derece \u00f6nemlidir. Tiyatro sanat\u0131 \u00fczerinden s\u00f6yleyecek olursak, oyununu sahnelenen yazar\u0131n t\u00fcm niyet ve amac\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle if\u015fa etmemesi, bir yerde onu gizlemesi ve b\u00f6ylece izleyiciye kendi deneyiminin fark\u0131na varabilmesi i\u00e7in mek\u00e2n a\u00e7mas\u0131 gerekir. Ba\u015fka bir ifadeyle tiyatroda sahne d\u0131\u015f\u0131, izleyicinin kendini bulabilmesi ve onu sahnede g\u00f6rebilmesi i\u00e7in oyunun yaz\u0131lmam\u0131\u015f k\u0131sm\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu bak\u0131mdan asl\u0131nda t\u00fcm sanatlarda sahne d\u0131\u015f\u0131 (Khora) sanat\u0131n yarat\u0131c\u0131 kayna\u011f\u0131d\u0131r. Sanat, t\u0131pk\u0131 Khora gibi bir \u015feyi d\u0131\u015fa vururken ayn\u0131 zamanda onu saklamaktad\u0131r. Ger\u00e7ek sanat b\u00f6ylece al\u0131c\u0131s\u0131na mek\u00e2n a\u00e7\u0131p ona kendi deneyimini ya\u015fatacak imk\u00e2n\u0131 sa\u011flamakla kendisini sahte olanlardan ay\u0131r\u0131r. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n kast\u0131n\u0131 alenen if\u015fa etmeyen ve anlam\u0131n \u00fcst\u00fcn\u00fc bir bak\u0131ma \u00f6rten sanat eseri, Khora\u2019n\u0131n metaforlar\u0131 ve muammal\u0131 do\u011fas\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Nihai anlam\u0131n bize ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in sanat\u00e7\u0131, sanat eseri ve izleyicinin beraberce yo\u011frulacaklar\u0131 bir sanat deneyiminin olmas\u0131 gerekir. Akl\u0131n ve duyular\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kavramada yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 kutsal, b\u00f6ylece sesini sanat eseri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla duyurur. Bir y\u00f6n\u00fcyle korkutucu di\u011fer bir y\u00f6n\u00fcyle de cezbedici do\u011fas\u0131yla kutsal, kendini bir mek\u00e2nda deh\u015fet ve vecd unsurlar\u0131yla birlikte hissettirir. Say\u0131s\u0131z temsilin kayna\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra suretsizli\u011fiyle Khora, bir t\u00fcr imk\u00e2nlar alan\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Modern d\u00f6nem sanat teorilerinde de \u201coyun\u201d kavram\u0131, t\u0131pk\u0131 bir \u00e7ocu\u011fun kendini oyunda kaybetmesi ve ba\u015fka bir d\u00fcnyaya ge\u00e7i\u015f yapmas\u0131na imk\u00e2n tan\u0131mas\u0131 gibi, sanat eserini meydana getiren sanat\u00e7\u0131n\u0131n ya da onu izleyen seyircinin ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 ve kendini kaybetti\u011fi bir deneyime kar\u015f\u0131l\u0131k gelecek \u015fekilde kullan\u0131l\u0131r. Oyun olarak sanat eseri b\u00f6ylece kutsal\u0131n a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve kavran\u0131lamazl\u0131\u011f\u0131na dair bir tecr\u00fcbeyi yans\u0131tmakla birlikte, insan\u0131n varolu\u015fsal kayg\u0131 ve umutlar\u0131n\u0131 bir arada ya\u015famas\u0131na imk\u00e2n tan\u0131maktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan oyun olarak sanat eseri, bir taraftan insani varolu\u015fun ontolojik gerilimini yans\u0131t\u0131rken, \u00f6te taraftan oyunu oynayan ki\u015fiyi i\u00e7inde bulundu\u011fu d\u00fcnyevi ba\u011flamlardan koparmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan kutsal\u0131n tecr\u00fcbe edilmesini temin eder. Sanat, bir taraftan g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn sonlu yap\u0131s\u0131n\u0131 a\u015farken, \u00f6b\u00fcr taraftan da kutsal\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kavrayamaman\u0131n haz ve ac\u0131s\u0131n\u0131 da bir arada ya\u015fat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tillich\u2019de oldu\u011fu gibi Gadamer i\u00e7in de oyunda bir kutsall\u0131k vard\u0131r. Gadamer\u2019e g\u00f6re oyun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sanat eseri, oyuncuyu i\u00e7ine al\u0131r ve kendine d\u00e2hil eder. Bir s\u00fcre sonra oyunun i\u00e7inde olan ki\u015finin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da hi\u00e7bir \u00f6nemi kalmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc oyunda oynayan ve oynanan art\u0131k bizatihi oyunun kendisidir. B\u00f6ylece sanat, do\u011fa ile tin aras\u0131nda t\u0131pk\u0131 Khora gibi bir nevi ara t\u00fcr i\u015flevi g\u00f6r\u00fcr. Buradan hareketle resim ile resmedilen \u015fey aras\u0131ndaki ontolojik birli\u011fin kutsal oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen Gadamer, bu birlik faaliyeti ile Platon\u2019un Khora\u2019s\u0131 aras\u0131nda ili\u015fki kurar.<\/p>\n\n\n\n<p>Timaios\u2019ta Khora\u2019n\u0131n ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 pasaj\u0131n sonuna g\u00f6nderme yapan Gadamer, bir y\u00f6n\u00fcyle hakiki varl\u0131ktan ve duyulardan ayr\u0131, bir y\u00f6n\u00fcyle de onlar\u0131 bir araya getiren hem bir ve ayn\u0131, hem de farkl\u0131 \u015fey olu\u015fuyla Khora\u2019n\u0131n, sanat ve estetik deneyimi \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Khora\u2019n\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131 b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131ran do\u011fas\u0131, ayn\u0131 zamanda, Gadamer\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ile uygunluk arz edecek bir bi\u00e7imde hermen\u00f6tik perspektifle de ele al\u0131n\u0131p de\u011ferlendirilebilir. Hermen\u00f6ti\u011fin mitolojik k\u00f6keni olarak Hermes\u2019in durdu\u011fu yeri \u201cay\u0131r\u0131mlar\u0131n e\u015fi\u011fi\u201d olarak yorumlayan Burhanettin Tatar\u2019\u0131n bu tespiti son derece yerindedir. Khora, sanat\u00e7\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131 eyleminin Y\u00fcce Sanatk\u00e2r\u2019\u0131n evreni meydana getirirken ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ilahi eylemiyle birle\u015fti\u011fi kutsal mek\u00e2n olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu oyunda t\u00fcm kar\u015f\u0131tl\u0131klar gibi insani ile ilahi olan aras\u0131ndaki ayr\u0131m da ortadan kalkar ve yeg\u00e2ne kutsal olan\u0131n sahillerinde sanat\u00e7\u0131 da yok olur. Fakat bu yokluk (hi\u00e7) <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Nihilizm\" title=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Nihilizm\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">nihilizmin <\/a>saf hi\u00e7li\u011finden farkl\u0131d\u0131r. Art\u0131k bu mek\u00e2nda ne bu ne \u015fu \u015fey vard\u0131r. Nicoletta Isar, kutsal mek\u00e2n olarak Khora\u2019y\u0131 \u201c<a href=\"https:\/\/turkcewikipedia.com\/enkarnasyon--hristiyanlik-\" title=\"https:\/\/turkcewikipedia.com\/enkarnasyon--hristiyanlik-\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">enkarne <\/a>s\u00f6z\u00fcn (logos) iz ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131\u201d olarak teolojik i\u00e7eri\u011fiyle tayin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla Khora\u2019n\u0131n hem orada olan hem de olmayan do\u011fas\u0131 gibi, ikon da, \u0130sa\u2019n\u0131n bir yerde s\u0131n\u0131rl\u0131 bedeni ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lamaz ilahi do\u011fas\u0131n\u0131 bir arada tezah\u00fcr ettirir. Bu bak\u0131mdan Meryem Ana ile \u00e7ocuk \u0130sa ikonlar\u0131n\u0131n S\u00f6z\u2019\u00fcn tecess\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan Hristiyanl\u0131ktaki \u00f6nemine vurgu yapan Isar, kutsal mek\u00e2n olarak Khora\u2019n\u0131n i\u015flevine temas eder.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu anlamda H\u0131ristiyan teolojisinde Khora\u2019n\u0131n, ilahi olanla insani olan\u0131n bir mek\u00e2nda tecess\u00fcm\u00fcn\u00fc tesis etmesi anlam\u0131nda fenomenal bir konumunun oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Kutsal mek\u00e2n olarak Khora\u2019n\u0131n \u201chem o hem bu\u201d ama ayn\u0131 zamanda \u201cne o ne bu\u201d karakteristi\u011fi, bir taraftan onu b\u00fct\u00fcn\u00fcyle idrak d\u0131\u015f\u0131 bir \u015fey olmaktan \u00e7\u0131karan, \u00f6b\u00fcr taraftan da fenomenler gibi duyusal olarak idrak edebilece\u011fimiz bir konumdan uzakla\u015ft\u0131ran arada bulunu\u015fuyla izah edilmelidir. Bu ba\u011flamda a\u015fk\u0131n olan\u0131n a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakan ve kutsal\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle i\u00e7kin olu\u015fla izah eden yakla\u015f\u0131m tarz\u0131na kar\u015f\u0131 Tillich \u201ckutsal bo\u015fluk\u201d kavram\u0131n\u0131 \u00f6n plana almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tillich\u2019e g\u00f6re kutsal bo\u015fluk sanat\u00e7\u0131n\u0131n ilham\u0131n\u0131 sa\u011flayan ve onu artt\u0131ran, ba\u015fka bir deyi\u015fle sanat\u00e7\u0131ya ve sonras\u0131nda da al\u0131c\u0131ya mek\u00e2n a\u00e7an bir bo\u015fluktur. Kutsal mek\u00e2n olarak Khora, hakk\u0131yla anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sanat\u00e7\u0131, izleyici ve sanat eseri \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcn\u00fcn bir arada yok olmas\u0131, yeg\u00e2ne \u201cvar olan\u201d mevcudiyetin idraki i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Sanatta bu \u00fc\u00e7 unsur hakk\u0131yla bir araya getirildi\u011finde koro ve horan\u0131n estetikteki ger\u00e7ek i\u015flevi ortaya \u00e7\u0131kabilir. Khora bu a\u00e7\u0131dan sadece tragedya ya da tiyatroda de\u011fil, mimariden m\u00fczi\u011fe, resimden edebiyat ve \u015fiire kadar sanat\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131 birle\u015ftirecek bir deneyim imk\u00e2n\u0131n\u0131 da b\u00f6ylece sa\u011flanm\u0131\u015f olur. Bu y\u00f6n\u00fcyle Khora, her t\u00fcrl\u00fc sanat\u0131n, al\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 ba\u015fka bir d\u00fcnyaya ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 itici g\u00fc\u00e7le mek\u00e2nla\u015f\u0131p tecr\u00fcbe edilebilen bir s\u00fcre\u00e7 olarak de\u011ferlendirilebilir. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n izleyici, izleyicinin sanat\u00e7\u0131 oldu\u011fu bu birlik eylemine, modern \u00f6znenin nesnesini kar\u015f\u0131s\u0131na alan ve bir s\u00fcre sonra onu kendisine yabanc\u0131la\u015ft\u0131ran rasyonalist bir yakla\u015f\u0131m tarz\u0131yla de\u011fil, bakan\u0131n ayn\u0131 zamanda bak\u0131lan ya da \u00f6znenin ayn\u0131 zamanda nesne oldu\u011fu b\u00fct\u00fcnsel bir perspektifle yakla\u015f\u0131labilir. T\u00fcm kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 bu mek\u00e2nda sanat\u00e7\u0131, \u0130lahi sanat\u00e7\u0131 olan Tanr\u0131\u2019n\u0131n elinde O\u2019nun \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 bir m\u00fczik enstr\u00fcman\u0131, yani sanat eseri haline gelir.<\/p>\n\n\n\n<h2><span id=\"Derrida_1930-2004\"><strong>Derrida (1930-2004)<\/strong><\/span><\/h2>\n\n\n\n<h3><span id=\"Yapibozum_ve_Khora\"><strong>Yap\u0131bozum ve Khora<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><em>Khora isimsiz ve dile getirilemezdir.<\/em><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft size-full is-resized\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Nice-4.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2728\" width=\"248\" height=\"235\"\/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Derrida\u2019ya g\u00f6re Khora, ne madde ne de mek\u00e2nd\u0131r. Khora d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir d\u00fcnyaya tabi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in varl\u0131k de\u011fildir. \u00d6te yandan o hissedilebilir olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in olu\u015f d\u00fcnyas\u0131na da ait de\u011fildir. Bununla birlikte Khora dolayl\u0131 ve muammal\u0131 bir \u015fekilde paradigman\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak bulunur. Derrida\u2019ya g\u00f6re do\u011fas\u0131 gere\u011fi belirsiz olan Khora\u2019n\u0131n ayr\u0131ma d\u00e2hil edilmesiyle birlikte, varl\u0131k ile olu\u015f hakk\u0131nda da kesin ve kal\u0131c\u0131 bir h\u00fck\u00fcmle karar vermenin zorlu\u011fu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmaktay\u0131z. Ba\u015fka bir deyi\u015fle Khora\u2019n\u0131n belirsiz bir iz olarak ortaya konmas\u0131yla birlikte, varl\u0131k ve olu\u015fa dair b\u00fct\u00fcn s\u00f6ylemler bir t\u00fcr karars\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbm edilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Hakk\u0131nda kesin ve kal\u0131c\u0131 bir s\u00f6ylem belirlemenin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc Khora, olu\u015f halindeki nesnelerin \u015feklini ald\u0131\u011f\u0131 anda kendini sanki o \u015feymi\u015f gibi g\u00f6steren bir yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. O halde \u201cne varl\u0131k ne olu\u015f\u201d \u201cne madde ne mek\u00e2n\u201d tarz\u0131ndaki belirsizli\u011fiyle Khora, daima paradoks i\u00e7erir. Derrida\u2019y\u0131 ilgilendiren mesele, Khora\u2019n\u0131n nas\u0131l dile getirilece\u011fi de\u011fildir. As\u0131l konu, Khora\u2019n\u0131n dilin belirli bir kullan\u0131m\u0131ndan ka\u00e7may\u0131 nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Derrida Khora\u2019n\u0131n negatif teolojinin Tanr\u0131s\u0131 olabilece\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki d\u00fc\u015f\u00fcncelere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Bu bak\u0131mdan Khora\u2019n\u0131n ba\u015fkal\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u201cTanr\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131nda de\u011ferlendirilemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Derrida onun negatif teolojiyle hi\u00e7bir ilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eder. Khora hakk\u0131nda konu\u015fmak isteyen her filozof, a\u015f\u0131lacak bir zorlukla daima y\u00fcz y\u00fczedir. Bu zorlukla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmas\u0131n\u0131n nedeni, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve dilin, Platoncu \u00e7ift kutuplu yap\u0131 itibariyle Khora\u2019y\u0131 ele ge\u00e7irememesidir. Bir s\u00f6ylem Khora\u2019y\u0131 belirtebilir ama hi\u00e7bir s\u00f6ylem onu ele ge\u00e7iremez ve ona kesin bir anlam veremez. Bu nedenle Khora, mitolojik t\u00fcm kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131 a\u015far ve ona nihai anlamda hi\u00e7bir zaman eri\u015filemez. Bu bak\u0131mdan \u201cKhora ontolojik bir \u015fey de\u011fildir.\u201d (Metin d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey yoktur.)<\/p>\n\n\n\n<p>Derrida asl\u0131nda Khora \u00fczerinden varl\u0131k ile olu\u015f aras\u0131ndaki u\u00e7urumu daha da a\u00e7arak Platoncu t\u00fcm felsefi dizgeleri yap\u0131bozuma tabi tutar. O, Khora \u00fczerinden Platoncu yap\u0131y\u0131 bozmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Yapibozum_ile_Negatif_Teoloji_Arasinda_Khoranin_Arabulucu_Islevi\"><strong>Yap\u0131bozum ile Negatif Teoloji Aras\u0131nda Khora\u2019n\u0131n Arabulucu \u0130\u015flevi<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Khora, kendisi bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in isimlendirilemez olmakla birlikte, kendi d\u0131\u015f\u0131nda olan \u015feylerin isimlendirilebilmesine imk\u00e2n veren bir anlam faaliyeti olarak okundu\u011funda, duyusal \u015feylerin neden gelip ge\u00e7ici oldu\u011funu anlamam\u0131za da vesile olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Khora, kendine felsefenin s\u0131n\u0131r\u0131nda bir yer bulur. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 hi\u00e7bir \u015feyin kendi varolu\u015funu kendi ba\u015f\u0131na temellendiremeyece\u011fi bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yor oldu\u011fumuz ger\u00e7e\u011finden hareketle de anla\u015f\u0131labilir. Tanr\u0131 ve Khora, asl\u0131nda ayn\u0131 \u015fey olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fi gibi, varl\u0131\u011f\u0131n iki farkl\u0131 ismi olarak da kullan\u0131labilir. Yani iki isim aras\u0131nda yap\u0131lacak bir tercih zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, e\u011fer bir tercih varsa bu tercihin anlams\u0131z ve bo\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 da unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Yapibozum_Elestirisi_Tanri_ile_Khora_Arasinda_Tercih_Zorunlulugu\"><strong>Yap\u0131bozum Ele\u015ftirisi: Tanr\u0131 ile Khora Aras\u0131nda Tercih Zorunlulu\u011fu<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Derrida, Khora ile Tanr\u0131\u2019y\u0131 hi\u00e7bir bi\u00e7imde \u00f6zde\u015fle\u015ftirmemesine ra\u011fmen ikisi aras\u0131nda benzerlikler kurar. Ancak Derrida bu benzerlik ili\u015fkisine ra\u011fmen ikisi aras\u0131nda daha sonra kapatamayaca\u011f\u0131 belirgin bir u\u00e7urum a\u00e7ar. Biri teolojik ve eskatolojik anlat\u0131larla derin bir ezelili\u011fe eri\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, di\u011feri bo\u015flu\u011fun ve zeminsiz bir u\u00e7urumun zaman d\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Derrida tercihini, a\u00e7\u0131k\u00e7a ateist bir tav\u0131rla ikinciden yana kullan\u0131r. Tanr\u0131 ile Khora ili\u015fkisi b\u00f6ylece Derrida i\u00e7in teizm ile ateizm aras\u0131nda bir tercihi yans\u0131t\u0131r. \u0130nanan bir ki\u015fi i\u00e7in Tanr\u0131 daima bir umut iken, Derrida\u2019n\u0131n Khora\u2019s\u0131 girdap, u\u00e7urum ve kaostur.<\/p>\n\n\n\n<p>Kearney\u2019e g\u00f6re filozof olmayanlar i\u00e7in Khora yokluk, sefalet, ter\u00f6r, kay\u0131p ya da yaln\u0131zl\u0131k olarak deneyimlenebilece\u011fi gibi, dindar biri i\u00e7in de kuyuya at\u0131lm\u0131\u015f Yusuf peygamber ya da ha\u00e7ta kendi ba\u015f\u0131na terkedilen \u0130sa Mesih\u2019in yakar\u0131\u015f\u0131 olabilir. Yap\u0131bozumun Khora\u2019s\u0131 teolojiye alternatif olarak kurgulan\u0131r. \u201cYa Tanr\u0131 ya Khora\u201d \u0130kisi aras\u0131nda tercih bize ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130ster olumlu ister olumsuz olsun Kearney, b\u00f6ylesi bir alternatif\u00e7ili\u011fin teolojiyi karikat\u00fcrle\u015ftirme riski i\u00e7erdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Yap\u0131bozum \u2018temsilin sonsuz temsili\u2019 olarak Khora\u2019y\u0131 aynan\u0131n kendini yans\u0131tmas\u0131 gibi \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in tavsiye yaz\u0131: &#8220;<a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/karl-marx-materyalizm\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\" title=\"Karl Marx \u2013 Materyalizm\">Karl Marx &#8211; Materyalizm<\/a>&#8220;<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<h2><span id=\"Referanslar\">Referanslar<\/span><\/h2>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Nietzsche\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Nietzsche<\/a><br><a href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/The_Birth_of_Tragedy\">https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/The_Birth_of_Tragedy<\/a><br><a href=\"#_ftnref3\">[3]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Arthur_Schopenhauer\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Arthur_Schopenhauer<\/a><br><a href=\"#_ftnref4\">[4]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Yunan_mitolojisi\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Yunan_mitolojisi<\/a><br><a href=\"#_ftnref5\">[5]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Apollon\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Apollon<\/a><br><a href=\"#_ftnref6\">[6]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Dionysos\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Dionysos<\/a><br><a href=\"#_ftnref7\">[7]<\/a> <a href=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/vecd\">https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/vecd<\/a><br><a href=\"#_ftnref8\">[8]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Platonculuk\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Platonculuk<\/a><br><a href=\"#_ftnref9\">[9]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Schiller\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Schiller<\/a><br><a href=\"#_ftnref10\">[10]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Sokrates\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Sokrates<\/a><br><a href=\"#_ftnref11\">[11]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Derrida\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Derrida<\/a><br><a href=\"#_ftnref12\">[12]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Platon\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Platon<\/a><br><a href=\"#_ftnref13\">[13]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel<\/a><br><a href=\"#_ftnref14\">[14]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Schiller\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Schiller<\/a><br><a href=\"#_ftnref15\">[15]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Tillich\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Tillich<\/a><br><a href=\"#_ftnref16\">[16]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Hans-Georg_Gadamer\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Hans-Georg_Gadamer<\/a><br><a href=\"#_ftnref17\">[17]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Hermes\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Hermes<\/a><br><a href=\"#_ftnref18\">[18]<\/a> <a href=\"https:\/\/personel.omu.edu.tr\/tr\/btatar\">https:\/\/personel.omu.edu.tr\/tr\/btatar<\/a><br><a href=\"#_ftnref19\">[19]<\/a> <a href=\"https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Nihilizm\">https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Nihilizm<\/a><br><a href=\"#_ftnref20\">[20]<\/a> <a href=\"https:\/\/turkcewikipedia.com\/enkarnasyon--hristiyanlik-\">https:\/\/turkcewikipedia.com\/enkarnasyon&#8211;hristiyanlik-<\/a><br><a href=\"#_ftnref21\">[21]<\/a> <a href=\"https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/isa\">https:\/\/islamansiklopedisi.org.tr\/isa<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130&ccedil;indekilerNietzsche (1844-1900) Khora Esteti\u011fiNietzsche\u2019nin \u00dcsluplar\u0131ndaki Di\u015fil Fakt\u00f6r ve Khorik \u00c7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlarKutsal Mek\u00e2n Olarak KhoraDerrida (1930-2004)Yap\u0131bozum ve KhoraYap\u0131bozum ile Negatif Teoloji Aras\u0131nda Khora\u2019n\u0131n Arabulucu \u0130\u015fleviYap\u0131bozum Ele\u015ftirisi: Tanr\u0131 ile Khora Aras\u0131nda Tercih Zorunlulu\u011fuReferanslar Nietzsche (1844-1900) Khora Esteti\u011fi Nietzsche\u2019nin ilk felsefi denemesi olarak kabul edilen Tragedyan\u0131n Do\u011fu\u015fu adl\u0131 yap\u0131t\u0131, Alman filozofun sonraki d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck oranda reddedece\u011fi bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2630,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[147],"tags":[757,756,755],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2559"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2559"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2559\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2730,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2559\/revisions\/2730"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2630"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2559"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2559"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2559"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}