{"id":3727,"date":"2020-09-09T11:09:12","date_gmt":"2020-09-09T08:09:12","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=3727"},"modified":"2022-10-14T18:02:38","modified_gmt":"2022-10-14T15:02:38","slug":"medreselerin-dogusu-ve-gelisimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/medreselerin-dogusu-ve-gelisimi\/","title":{"rendered":"Medreselerin Do\u011fu\u015fu ve Geli\u015fimi"},"content":{"rendered":"\n<div id=\"toc_container\" class=\"toc_wrap_left no_bullets\"><p class=\"toc_title\">\u0130&ccedil;indekiler<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#Medreselerin_Dogusu\">Medreselerin Do\u011fu\u015fu<\/a><\/li><li><a href=\"#Medreselerin_Gelisimi\">Medreselerin Geli\u015fimi<\/a><\/li><li><a href=\"#Medreselerin_Resmiyeti\">Medreselerin Resmiyeti<\/a><\/li><li><a href=\"#Medreseler\">Medreseler<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h3><span id=\"Medreselerin_Dogusu\"><strong>Medreselerin Do\u011fu\u015fu<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Arap cahiliyesinin karn\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck sanc\u0131lar \u00e7ekerek do\u011fan, en k\u0131sa zamanda kendisini d\u00fcnyaya ispatlayan \u0130slam\u2019\u0131n seyri nas\u0131ld\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>Hazreti Peygamber, daha bi&#8217;setin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc senesinde kendi evinden ba\u015fka gizlice e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim faaliyetlerinde bulunmak \u00fczere, Saf\u00e2 tepesinin eteklerinde bulunan ve Beni Mahz\u00fbm kabilesinden olan Erkam&#8217;\u0131n evini kullanmaya ba\u015flam\u015ft\u0131. Burada \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcmanlara hem Kur&#8217;an \u00f6\u011fretiyor, hem de inan\u00e7 ve sab\u0131r konusunda onlar\u0131 e\u011fitiyordu. \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyasIndaki ilk medresenin Erkam b. Ebu&#8217;l-Erkam\u2019\u0131n evindeki d\u00e2ru&#8217;l-kurra, ilk hocan\u0131n da Res\u00fblullah oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p>Bunu takip eden en b\u00fcy\u00fck hareketlerden biri olarak Hazreti Peygamberin, Yesriblilere Kur&#8217;an muallimi olarak Mus&#8217;ab b. Umeyr&#8217;i g\u00f6ndermesini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n\n\n\n<p>Efendimiz hicretle beraber bir mescit in\u015fa etmi\u015f, bunun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Suffe veya Zulle\u2019yi e\u011fitim merkezine \u00e7evirmi\u015fti. Zamanla Suffa\u2019n\u0131n ihtiyaca k\u00e2fi gelmemesi \u00fczerine Peygamberimiz Med\u00eene\u2019nin muhtelif yerlerindeki mescidlerle bunlar d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00e2z\u0131 mahalleri tedris yeri h\u00e2line getirdi. Med\u00eene\u2019de dokuz adet mescidin bu g\u00e2ye ile kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bedir sava\u015f\u0131nda harp esiri olarak kar\u015f\u0131 taraftan ele ge\u00e7en her bir esir i\u00e7in d\u00f6rt bin dirheme kadar fiyd-i nec\u00e2t (kurtulus ak\u00e7asi) takdir edilmi\u015f iken, bunlar\u0131n okuma yazma bilenlerinden her biri, Medineli on M\u00fcsl\u00fcman \u00e7ocu\u011fa okuma yazma \u00f6\u011fretmek kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda h\u00fcrriyetlerine kavu\u015fabileceklerdi. Zeyd b. S\u00e2bit, bunlardan okuma yazma \u00f6\u011frenen Ensar \u00e7ocuklar\u0131ndan biridir.<\/p>\n\n\n\n<p>Hazreti Peygamberimiz zaman zaman mescitte oturur, etraf\u0131na halka olan ashab\u0131na dini ve d\u00fcnyevi konularda bilgiler verirdi. Bu us\u00fcl d\u00f6rt halife d\u00f6neminde de devam etmi\u015fti. Emev\u00eeler d\u00f6neminde \u00e7ocuklar i\u00e7in m\u00fcstakil ve uygun mektepler a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Fecr\u00fc\u2019l \u0130slam adl\u0131 eserinde Ahmed Emin \u201cEmevilerin medrese tesis ettiklerini bilmiyoruz. O vakitler ilim evlerde ve mescitlerde \u00f6\u011fretilirdi.\u201d diyor.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcsl\u00fcmanlar, hicr\u00ee ikinci asr\u0131n ba\u015flar\u0131nda, ashaptan nakledilen yedi k\u0131raat\u0131 temsil eden \u201cKurr\u00e2\u201dlar etraf\u0131nda toplanarak onlar\u0131 \u00f6\u011frenmeye ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece camilerde veya \u00f6zel yerlerde kurr\u00e2lar etraf\u0131nda te\u015fekk\u00fcl eden halkalarla k\u0131raat ilmi tahsil edilmeye ba\u015fland\u0131. Mekke&#8217;de Abdullah b. Kesir (\u00f6l. 120\/737), Medine&#8217;de N\u00e2fi b. Abdurrahman (\u00f6l. 169\/785), \u015eam&#8217;da \u0130bn \u00c2mir (\u00f6l. 118\/736), Basra&#8217;da Eb\u00fb Amr b. Al\u00e2 (\u00f6l. 154\/770) ve Yakub (\u00f6l. 205\/820), K\u00fbfe&#8217;de Hamza b. Habib (\u00f6l. 188\/803) ile \u00c2s\u0131m b. Behdele (\u00f6l. 127\/744) gibi kimselerin etraf\u0131nda ilk k\u0131raat halkalar\u0131 meydana geldi.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Medreselerin_Gelisimi\"><strong>Medreselerin Geli\u015fimi<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Dokuz mescidde e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimin devam etti\u011fi Medine&#8217;den ba\u015fka, fethedilen veya yeni kurulan merkezlerde ashab\u0131n k\u0131raatte mahir olanlar\u0131 dersler veriyordu. Dima\u015fk (\u015eam)&#8217;da \u00dcmeyye Camii\u2019ndeki ders halkalar\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011fu k\u0131raatle ilgiliydi. Ebu&#8217;d-Derd\u00e2 burada Kur&#8217;an talim etti\u011fi i\u00e7in &#8220;Muallimu&#8217;\u015f-\u015eam&#8221; veya &#8220;K\u00e2riu&#8217;\u015f-\u015eam&#8221; unvan\u0131yla an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6\u011frenci say\u0131s\u0131n\u0131n zaman zaman 1500\u2019\u00fcn \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131 onun derslerine olan ra\u011fbeti g\u00f6sterir. Ebu&#8217;d-Derda vefat etmeden \u00f6nce, k\u0131raatini takdir etti\u011fi Fed\u00e2le b. Ubeyd el-Ens\u00e2r\u00ee&#8217;yi yerine hoca olarak g\u00f6revlendirmesi i\u00e7in \u015eam Valisi Muaviye b. Ebi S\u00fcfyan&#8217;a tavsiyede bulunmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n<p>Hicri birinci as\u0131rda yurdun her bir k\u00f6\u015fesine yay\u0131lm\u0131\u015f pek \u00e7ok \u0130slam alimi mescitleri kendilerine mektep edinmi\u015flerdi. Bu meclislerde dini tedrisat\u0131n yan\u0131 s\u0131ra lisan, edebiyat, \u015fiir, tarih, t\u0131p, astronomi ve kozmografya gibi ilimler de \u00f6\u011fretilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Abbasilerin ilk d\u00f6nemlerinde, mescitlerde ger\u00e7ekle\u015ftirilen e\u011fitim-\u00f6\u011fretim faaliyetlerine ek olarak, Halife Me\u2019mun devrinde (217\/ 832) Ba\u011fdat\u2019ta \u201cBeyt\u00fc\u2019l-Hikme\u201d kurulmu\u015ftur. Bir terc\u00fcme merkezi olarak faaliyette bulunmas\u0131 bu m\u00fcesseseyi bir akademi, halka a\u00e7\u0131k bir k\u00fct\u00fcphane olarak g\u00f6steriyordu. Ayr\u0131ca bu yap\u0131ya ba\u011fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan bir de rasath\u00e2ne kurulmu\u015ftur. Beyt\u00fc\u2019l-Hikme\u2019 yi ilk medrese olarak kabul edenler de vard\u0131r. Yine ayn\u0131 d\u00f6nemde a\u00e7\u0131lan Beyt\u00fc\u2019l-\u0130lim ve Daru\u2019l-\u0130lim m\u00fcesseseleri medreselerin do\u011fu\u015f ve geli\u015fimine zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Medreselerin_Resmiyeti\"><strong>Medreselerin Resmiyeti<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Resmi bir te\u015fekk\u00fcl olarak devlet eliyle kurulan ilk medrese 4\/10. as\u0131rda Karahanl\u0131lar zaman\u0131nda Arslan Gazi Tafga\u00e7 Han taraf\u0131ndan Merv\u2019 de yapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam tarih\u00e7ileri, medresenin ilk kurucusunun Nizam\u00fclm\u00fclk (485\/1092)&nbsp; oldu\u011funu s\u00f6ylerler. Medresenin ilk kurucusu olarak Nizam\u00fclm\u00fclk \u00fczerinde ittifak ettikleri ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcrse de, daha \u00f6nce Ni\u015fabur&#8217;da Beyhakiye Medresesi&#8217;nin kurulmu\u015f oldu\u011fu kaydedilir. Tarih\u00e7i Mustafa Cezar, daha \u00f6nce Gazneliler taraf\u0131ndan Ni\u015fabur\u2019 da birka\u00e7 medresenin kuruldu\u011funu s\u00f6ylemektedir. Falih R\u0131fk\u0131 Atay, \u0130slam tarihinde bilinen ilk medresenin 349\/960 y\u0131l\u0131nda, Ebu\u2019l-Velid Hassan b. Muhammed el-Emevi taraf\u0131ndan Ni\u015fabur\u2019da yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurunca kesin bir h\u00fckme varmak g\u00fc\u00e7le\u015fmektedir. Ahmed \u00c7elebi \u015fu sonuca var\u0131r: \u201cEn ince teferruat\u0131na kadar teknik manada medreseleri ilk kuran Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019d\u00fcr. Ondan \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kanlara \u201cmedrese\u201d tabirinin kullan\u0131lmas\u0131na gelince: Bunlar uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmayan ve \u0130slami hayatta kuvvetli bir iz b\u0131rakmayan mahdut ve sath\u0131 gayret mahs\u00fcl\u00fc m\u00fcesseselerdir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Kurucusuna izafeten Nizamiye Medresesi ad\u0131 verilen, Dicle kenar\u0131nda 457\/1065\u2019te in\u015fas\u0131na ba\u015flan\u0131p 459\/1067\u2019de bitirilen bu medresenin ilk m\u00fcderrisi Ebu \u0130shak \u015eirazi (\u00f6.476\/1083) idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Nizam\u00fclm\u00fclk zaman\u0131nda Ba\u011fdat\u2019 tan sonra \u0130sfahan, Rey, Ni\u015fabur, Merv, Belh, Herat, Basra, Amul gibi b\u00fcy\u00fck merkezlerde kurulan ilk medreseler de \u201cNizamiye\u201d ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f, yine onun vezirli\u011fi zaman\u0131nda Musul, Hargird, Tus, Taberistan ve Ceziret\u00fc \u0130bn \u00d6mer (Cizre)\u2019 de medreseler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nizamiye Medreseleri ad\u0131yla an\u0131lan medreseler ve m\u00fcderrislerinden baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Medreseler\">Medreseler<\/span><\/h3>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><em>Ba\u011fdat Nizamiye Medresesi; Ebu \u0130shak \u015eirazi<br>Ni\u015fabur Medresesi; \u0130mam\u00fc\u2019l-Harameyn el-C\u00fcveyni<br>\u0130sfahan Medresesi; Sadreddin Hucendi<br>Merv Medresesi; Muhammed Temimi Mervezi<br>Herat Medresesi; Ebu Bekir \u015e\u00e2\u015fi<br>Amul Medresesi; Abdulkerim \u015ealusi<br>Belh Medresesi; Abdullah Temimi<br>Fusen\u00e7 Medresesi; Ebu Said b. Ebu Yusuf<\/em><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p>Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019den sonra medreseler ile en \u00e7ok ilgilenen \u015eam Atabeyi Nureddin Zengi\u2019dir (\u00f6.577\/1181). Zengi \u015eam, Halep, Humus \u015fehirlerinde medreseler in\u015fa etmi\u015ftir. Sonras\u0131nda Kud\u00fcs ve M\u0131s\u0131r\u2019 da ilk medreseleri yapt\u0131ran Sal\u00e2huddin Eyyubi (\u00f6. 589\/1193) gelir. Onun M\u0131s\u0131r\u2019 da in\u015fa etti\u011fi medreselerden en \u00f6nemlisi \u201ces-Salahiyye\u201d dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u011fdat Niz\u00e2miye Medresesi, yerini onunla karde\u015f say\u0131lan, son Abbasi Halifesi M\u00fcstans\u0131r\u2019\u0131n kurdu\u011fu M\u00fcstans\u0131riyye Medresesine b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Halife M\u00fcstans\u0131r\u2019\u0131n \u00f6\u011frencileri himayesi alt\u0131na almas\u0131yla Nizamiye\u2019yi unutturmu\u015f, do\u011fal afetler sonucu darbe alan medrese terk edilmi\u015fti. Nizamiye Medresesi muhtemelen 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 veya 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda tarih sahnesinden silinmi\u015ftir. M\u00fcstans\u0131riyye Medresesi, S\u00fcnni mezhebinin y\u00fcksek okulu olarak tahsis edilmi\u015f ve di\u011fer medreselerden farkl\u0131 olarak d\u00f6rt s\u00fcnni-hak mezhebin e\u011fitimi beraber verilmi\u015ftir. Binas\u0131nda bir g\u00fcne\u015f saatinin bulunmas\u0131, hastane ve k\u00fct\u00fcphanesinin olmas\u0131 medreselerin art\u0131k bir ihti\u015fam g\u00f6stergesi oldu\u011funun ispat\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Di\u011fer \u0130slam devletleri, Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019\u00fcn a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yolda ilerlemi\u015f, Zengiler Suriye topraklar\u0131nda, Salahaddin Eyyubi M\u0131s\u0131r\u2019da medreseler a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Anadolu\u2019da Mardin, Urfa, Antep, Niksar, Sivas, Erzurum, Kayseri, Malatya, Antalya ve Konya\u2019da 139 tane medrese in\u015fa edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in tavsiye yaz\u0131lar:<br><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/siirt-medreselerini-geziyorum-4\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"Siirt Medreselerinde Reform Aray\u0131\u015flar\u0131\">Siirt Medreselerin Reform Aray\u0131\u015flar\u0131<br><\/a><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/siirt-medreselerini-geziyorum-2\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\u015eeyh Bedreddin Medresesi\">\u015eeyh Bedreddin Medresesi<\/a><br><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/siirt-medreselerini-geziyorum-1\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\u015eeyh Muhyiddin Medresesi\">\u015eeyh Muhyiddin Medresesi<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130&ccedil;indekilerMedreselerin Do\u011fu\u015fuMedreselerin Geli\u015fimiMedreselerin ResmiyetiMedreseler Medreselerin Do\u011fu\u015fu Arap cahiliyesinin karn\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck sanc\u0131lar \u00e7ekerek do\u011fan, en k\u0131sa zamanda kendisini d\u00fcnyaya ispatlayan \u0130slam\u2019\u0131n seyri nas\u0131ld\u0131? Hazreti Peygamber, daha bi&#8217;setin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc senesinde kendi evinden ba\u015fka gizlice e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim faaliyetlerinde bulunmak \u00fczere, Saf\u00e2 tepesinin eteklerinde bulunan ve Beni Mahz\u00fbm kabilesinden olan Erkam&#8217;\u0131n evini kullanmaya ba\u015flam\u015ft\u0131. Burada \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcmanlara [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":24,"featured_media":4246,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[598],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3727"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/24"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3727"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3727\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5117,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3727\/revisions\/5117"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4246"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3727"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3727"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3727"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}