{"id":3735,"date":"2020-09-09T11:18:22","date_gmt":"2020-09-09T08:18:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=3735"},"modified":"2022-10-14T17:44:28","modified_gmt":"2022-10-14T14:44:28","slug":"tarihi-surecte-medreseler-ve-islah-projeleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/tarihi-surecte-medreseler-ve-islah-projeleri\/","title":{"rendered":"Tarihi S\u00fcre\u00e7te Medreseler ve Islah Projeleri"},"content":{"rendered":"\n<div id=\"toc_container\" class=\"toc_wrap_left no_bullets\"><p class=\"toc_title\">\u0130&ccedil;indekiler<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#1_KAVRAMSAL_CERCEVE\">1. KAVRAMSAL \u00c7ER\u00c7EVE <\/a><\/li><li><a href=\"#2_KURUMSAL_MEDRESE_ONCESI_ISLAMI_EGITIM_YERLERI\">2. KURUMSAL MEDRESE \u00d6NCES\u0130 \u0130SLAM\u00ce E\u011e\u0130T\u0130M YERLER\u0130<\/a><\/li><li><a href=\"#3_ISLAM_DUNYASINDA_KURUMSAL_OLARAK_MEDRESELERIN_DOGUSU\">3. \u0130SLAM D\u00dcNYASINDA KURUMSAL OLARAK MEDRESELER\u0130N DO\u011eU\u015eU<\/a><\/li><li><a href=\"#4_SELCUKLU_VE_OSMANLIDA_ILK_MEDRESELER\">4. SEL\u00c7UKLU VE OSMANLI\u2019DA \u0130LK MEDRESELER<\/a><\/li><li><a href=\"#5_OSMANLI_MEDRESELERINI_ISLAH_PROJELERI\">5. OSMANLI MEDRESELER\u0130N\u0130 ISLAH PROJELER\u0130<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h3><span id=\"1_KAVRAMSAL_CERCEVE\"><strong>1. KAVRAMSAL \u00c7ER\u00c7EVE <\/strong><strong><\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Arap\u00e7a silmek, imha etmek, tohumu ezmek, \u00f6\u011frenmek ve okumak gibi anlamlara gelen <em>\u201cderase\u201d<\/em> fiilinden t\u00fcreyen medrese kelimesi, mek\u00e2n ismi olarak \u201cders g\u00f6r\u00fclen yer\u201d ve \u201ckitap okuma mahalli\u201d demektir.<sup>1<\/sup> Bu kelimenin kavramsal anlam\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda medrese, s\u00fcrekli ve sistemli e\u011fitim g\u00f6r\u00fclen, ayr\u0131ca talebe ve hocalar\u0131n\u0131n her t\u00fcrl\u00fc ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak <em>(k\u00fct\u00fcphane, yemekhane, yurt, hamam, revir ve vak\u0131flar gibi)<\/em> yan kurumlar\u0131 bulunan e\u011fitim m\u00fcesseseleridir.<\/p>\n\n\n\n<p>Di\u011fer a\u00e7\u0131dan medreselerle ba\u015fta camiler olmak \u00fczere sair e\u011fitim m\u00fcesseseleri aras\u0131nda e\u011fitim d\u00fczeni a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. Medrese \u00f6ncesi e\u011fitim kurumlar\u0131nda e\u011fitim i\u015fi medreselere g\u00f6re daha serbesttir. Medreselerde vak\u0131f sahiplerinin \u015fartlar\u0131na g\u00f6re m\u00fcderrisler tayin edilirken \u00f6nceki e\u011fitim kurumlar\u0131nda -mesela camilerde- kendisini bu i\u015fe ehil bulan ve \u00e7evresinden yeterince destek g\u00f6ren hemen herkes ders verebilmekteydi. Ayr\u0131ca medreselerde okunacak ilimler ve bu ilimlerin hangi mezheplere g\u00f6re okunaca\u011f\u0131 konusu vak\u0131f \u015fartlar\u0131na g\u00f6re belirlenirken di\u011ferlerinde bu konu hocalar\u0131n takdirine g\u00f6re belirlenmekteydi.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"2_KURUMSAL_MEDRESE_ONCESI_ISLAMI_EGITIM_YERLERI\"><strong>2. KURUMSAL MEDRESE \u00d6NCES\u0130 \u0130SLAM\u00ce E\u011e\u0130T\u0130M YERLER\u0130<\/strong><strong><\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p><strong>Ev-Medreseler<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Hicri 5. as\u0131rda kavramsal manada medreselerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nce de elbette e\u011fitim-\u00f6\u011fretim faaliyetleri y\u00fcr\u00fct\u00fclmekteydi. Asr-\u0131 saadetten ba\u015flayacak olursak, Mekke d\u00f6neminde Hz. Peygamberimizin (s.a.v) toplant\u0131 yeri olarak kulland\u0131\u011f\u0131 Zeyd bin Erkam\u2019\u0131n (r.a) evi ayn\u0131 zamanda ilk \u0130slam\u00ee e\u011fitim kurumudur. Zamanla alternatif e\u011fitim kurumlar\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen e\u011fitim tarihindeki yerini koruyan evlere sonraki as\u0131rlardan bir \u00f6rnek olarak \u0130mam-\u0131 \u015eafi\u00ee\u2019nin talebesi er-Rab\u00ee\u2019 bin S\u00fcleyman\u2019\u0131n evini g\u00f6sterebiliriz. Kaynaklarda verilen bilgiye g\u00f6re \u0130mam-\u0131 \u015eafi\u00ee\u2019nin kitaplar\u0131n\u0131 okumak \u00fczere yakla\u015f\u0131k dokuz bin ki\u015finin binekleriyle birlikte er-Rab\u00ee\u2019\u0131n evi \u00f6n\u00fcnde topland\u0131\u011f\u0131 bildirilmektedir.<sup>2<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Mescit ve Cami-Medreseler<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Medine\u2019ye hicretin ard\u0131ndan Mescid-i Nebev\u00ee\u2019nin in\u015fas\u0131yla e\u011fitim-\u00f6\u011fretim genel olarak mescide ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Medreseler yayg\u0131nla\u015fana kadar \u0130slam\u00ee e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda gelen mescitlere birka\u00e7 \u00f6rnek olarak M\u0131s\u0131r\u2019da hicri 21 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilen Amr camisini, \u015eam\u2019da hicri 87 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilen Emev\u00ee camisini, Ba\u011fdat\u2019ta hicri 145 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilen Mansur camisini ve yine hicri 360 y\u0131l\u0131nda M\u0131s\u0131r\u2019da in\u015fa edilen Ezher camisini zikredebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p>Ayr\u0131ca Medine\u2019ye hicretin ard\u0131ndan Mescid-i Nebev\u00ee\u2019nin biti\u015fi\u011finde kurulan Suffa\u2019y\u0131 \u00f6zel olarak zikretmemiz yerinde olur. Suffa saadet asr\u0131nda ba\u015fta fakir muhacirler olmak \u00fczere kendini ilme verenler i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f hem bir bar\u0131nak hem de bir e\u011fitim m\u00fcessesesidir.<sup>3<\/sup> Suffa\u2019da yakla\u015f\u0131k olarak yetmi\u015f sahabinin kald\u0131\u011f\u0131 belirtilmekte ve burada e\u011fitim g\u00f6ren sahabilerin \u0130slam\u2019a yeni giren kabilelere muallim olarak g\u00f6nderildi\u011fi bildirilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>K\u00fcttap ve D\u00e2ru\u2019l-Kurra-Medreseler<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mescitlerin yan\u0131nda k\u00fcttap ve daru\u2019l-kurra ad\u0131 verilen ba\u015fka e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 da biliniyor. \u0130simlerine cahiliyye d\u00f6neminde de rastlanan<sup>4<\/sup> k\u00fcttaplar\u0131n, \u0130slam dininin ilim tahsilini te\u015fvikiyle kasaba ve k\u00f6ylere kadar yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve buralarda say\u0131lar\u0131 binlere varan talebelere e\u011fitim verildi\u011fi kaydedilir. Mesela bu d\u00f6nemde Dahhak bin M\u00fczahim\u2019in (v. 105 h.) idare etti\u011fi k\u00fcttaplardaki talebe say\u0131s\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 bine vard\u0131\u011f\u0131 ve talebeleri denetlemek \u00fczere binek kulland\u0131\u011f\u0131 rivayet edilmektedir. Yine hicri ikinci as\u0131rda, \u0130bn-i Havkal\u2019\u0131n tespitiyle, sadece Sakliya\u2019ya ba\u011fl\u0131 Balarm \u015fehrinde \u00fc\u00e7 y\u00fcz kadar k\u00fcttap bulundu\u011fu kaydedilir.<sup>5<\/sup> Medreselerin kurulu\u015fundan sonra da faaliyet g\u00f6steren k\u00fcttaplar, \u00e7ocuklara medrese \u00f6ncesi okuma-yazma e\u011fitiminin verildi\u011fi ilk mektepler konumundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kur\u2019an E\u011fitimine Hasredilen Mek\u00e2nlar:<br>Daru\u2019l-Kur\u2019\u00e2n<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kaynaklarda genel okuma-yazma e\u011fitiminin d\u0131\u015f\u0131nda sadece Kur\u2019an e\u011fitimine hasredilen bir e\u011fitim kurumu olarak Daru\u2019l-Kur\u2019\u00e2nlardan s\u00f6z edilir. \u00d6rne\u011fin hicri birinci asr\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Ebu\u2019l-Kas\u0131m el-Belh\u00ee\u2019nin muallimlik yapt\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7ok say\u0131da \u00f6\u011frencisinin bulundu\u011fu bir Daru\u2019l-Kur\u2019\u00e2n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan haberdar\u0131z.<sup>6<\/sup>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ara\u015ft\u0131rma Merkezlerinin Temelleri:<br>Beyt\u00fc\u2019l-Hikme ve Daru\u2019l-Hikme <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Hicri ikinci asr\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru k\u00fct\u00fcphane ve terc\u00fcme kurumu olarak tesis edilen Beyt\u00fc\u2019l-Hikme (Daru\u2019l-Hikme) \u00f6zellikle akl\u00ee ve hikem\u00ee ilimlerin m\u00fczakere edildi\u011fi \u00f6nemli bir kurumdur. Musul\u2019da Ebu\u2019l-Kas\u0131m Cafer el-Mavs\u0131l\u00ee (v. 333. h.) Daru\u2019l-\u0130lm ad\u0131nda bir k\u00fct\u00fcphane in\u015fa ettirmi\u015f ve i\u00e7erisine hemen b\u00fct\u00fcn ilimlerle alakal\u0131 kitaplar\u0131 toplayarak insanlar\u0131n hizmetine sunmu\u015ftur. Bunlar gibi hicri 395 y\u0131l\u0131nda Kahire\u2019de in\u015fa edilen Daru\u2019l-Hikme de i\u00e7inde her \u00e7e\u015fit kitab\u0131n bulundu\u011fu ve her ilim dal\u0131ndan \u00e2limin toplan\u0131p ilm\u00ee m\u00fczakerelerde bulundu\u011fu e\u011fitim kurumlar\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kitap\u00e7\u0131lardan Saray Odalar\u0131na<br>Di\u011fer E\u011fitimh\u00e2neler<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130simlerine yer verdi\u011fimiz bu kurumlar\u0131n yan\u0131nda baz\u0131 kitap\u00e7\u0131lar\u0131n da (Havan\u00eet\u00fc\u2019l-Verrak\u00een) ilm\u00ee tart\u0131\u015fmalar i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Yakut el-Hamev\u00ee, Cah\u0131z\u2019\u0131n bu gibi d\u00fckk\u00e2nlardan kiralay\u0131p ara\u015ft\u0131rma yapmak \u00fczere kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 nakleder. Bunlardan ba\u015fka emir ve vezirlerin saraylar\u0131 da ilm\u00ee ve edeb\u00ee meclislerin tertip edildi\u011fi e\u011fitim kurumlar\u0131 aras\u0131nda zikredilebilir. Ayr\u0131ca bu saraylarda devlet adamlar\u0131n\u0131n evlatlar\u0131na \u00f6zel derslerin verildi\u011fi bilinmektedir. Hatta saraylarda e\u011fitim veren hocalara \u00f6zel olarak m\u00fceddip ad\u0131 verilmi\u015ftir.<sup>7<\/sup><\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"3_ISLAM_DUNYASINDA_KURUMSAL_OLARAK_MEDRESELERIN_DOGUSU\"><strong>3. \u0130SLAM D\u00dcNYASINDA KURUMSAL OLARAK MEDRESELER\u0130N DO\u011eU\u015eU<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>K\u0131sa tarih\u00ee seyrin ard\u0131ndan as\u0131l konumuza d\u00f6nelim. Bildi\u011fimiz \u015fekliyle medreselerin in\u015fa ve imar s\u00fcreci, hicri be\u015finci asr\u0131n ortalar\u0131nda b\u00fcy\u00fck Sel\u00e7uklu veziri Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019\u00fcn (v. 485 h.) Ba\u011fdat\u2019ta in\u015fa ettirdi\u011fi Nizamiye medresesiyle ba\u015flar. Ba\u011fdat\u2019\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda Isfahan, Rey, Ni\u015fabur, Merv, Belh, Herat, Basra, Musul ve Amul gibi \u015fehirlerde de Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019\u00fcn in\u015fa ettirdi\u011fi medreseler bulunmaktad\u0131r. Baz\u0131 kaynaklar onun Irak ve Horasan\u2019\u0131n her \u015fehrinde bir medrese kurdu\u011funu ve Ni\u015fabur\u2019da bir hastane (bimaristan) ve Ba\u011fdat\u2019ta bir ribat in\u015fa etti\u011fini yazar.<sup>8<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nizamiye Ger\u00e7ekten \u0130lk Medrese mi?<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Asl\u0131nda yayg\u0131n kanaatin aksine, ilk \u0130slam medreselerinin Nizamiye medreselerinden \u00e7ok daha \u00f6nce kuruldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Ba\u011fdat\u2019ta kurulan Nizamiye medresesinin ilk medrese olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren Tacettin es-S\u00fcbk\u00ee, Beyhakiyye ve Sa\u2019diyye medreseleri ba\u015fta olmak \u00fczere Ni\u015fabur\u2019da Nizamiye\u2019den \u00f6nce kurulmu\u015f d\u00f6rt medreseden s\u00f6z eder ve bunlardan \u00f6nce de ba\u015fka medreselerin bulundu\u011funa i\u015faret eder. es-S\u00fcbk\u00ee Nizamiye medreselerinin ilk \u0130slam medreseleri olarak tan\u0131nmas\u0131n\u0131 ilk olarak bu medreselerde hoca ve talebelere \u00fccret verilmi\u015f olmas\u0131na ba\u011flar.<sup>9<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p>Bir di\u011fer tarih\u00e7i el-Makriz\u00ee ilk medrese fikrinin hicri \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc asr\u0131n sonlar\u0131na tesad\u00fcf etti\u011fini s\u00f6yler. el-Makriz\u00ee\u2019nin (v. 845 h.) beyanlar\u0131ndan, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kavramsal anlam\u0131yla ilk medrese plan\u0131n\u0131n Abbas\u00ee halifesi el-Muted\u0131d Billah\u2019a ait oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz. el-Muted\u0131d Billah, Ba\u011fdat\u2019ta saray\u0131n\u0131 in\u015fa ettirirken in\u015faat alan\u0131n\u0131 geni\u015f tutmu\u015f ve saray binas\u0131ndan arta kalan alana e\u011fitim binalar\u0131 yapt\u0131rmay\u0131 planlayarak bu binalarda ilim-sanat erbab\u0131na \u00fccretsiz e\u011fitim-\u00f6\u011fretim imk\u00e2n\u0131 sunmay\u0131 hedeflemi\u015ftir.<sup>10<\/sup> Ne var ki el-Muted\u0131d Billah\u2019\u0131n bu plan\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirip ger\u00e7ekle\u015ftirmedi\u011fi hakk\u0131nda bilgi sahibi de\u011filiz. Kaynaklarda kuruldu\u011fu kesin bilinen ilk medresenin Ni\u015fabur\u2019da Hassan el-Kure\u015f\u00ee el-\u00dcmev\u00ee\u2019nin (v. 349 h.) medresesi oldu\u011fu belirtilmekte ve yine bu y\u0131llarda Ebu Hatim \u0130bn-i Hayyan et-Temim\u00ee\u2019nin ismine nispet edilen bir medresenin varl\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.<sup>11<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p>Muas\u0131r ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan Naci el-Maruf da, Nizamiye medreselerinden \u00f6nce Horasan ve Mavera\u00fcnnehir\u2019in \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde say\u0131lar\u0131 otuz \u00fc\u00e7e varan muhtelif medreselerin bulundu\u011funu belirtir.<sup>12<\/sup> Fakat gerek es-S\u00fcbk\u00ee\u2019nin de\u011findi\u011fi maa\u015f uygulamas\u0131, gerekse ilk \u00f6rneklerine g\u00f6re daha sistemli ve s\u00fcrekli e\u011fitim vermesi sebebiyle Nizamiye medreseleri \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ilk medreseler olarak tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<sup>13<\/sup> Bu bak\u0131mdan baz\u0131 muas\u0131r ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, Nizamiye medreselerinden \u00f6nce kurulan medreseleri k\u00fc\u00e7\u00fck medreseler olarak tan\u0131mlarken daha sonra kurulan medreseleri b\u00fcy\u00fck medreseler olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r.<sup>14<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nizamiye Sonras\u0131 Medrese Gelene\u011fi<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nizamiye medreselerinden sonra medrese gelene\u011finin \u0130slam co\u011frafyas\u0131n\u0131n hemen her b\u00f6lgesine yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ba\u015fta devlet adamlar\u0131 olmak \u00fczere toplumun ileri gelenleri taraf\u0131ndan kasaba ve k\u00f6ylere var\u0131ncaya kadar \u00e7ok say\u0131da medrese in\u015fa ettirilmi\u015ftir. Nuaym\u00ee (v. 978 h.) Dime\u015fk medreselerini tan\u0131tmak i\u00e7in kaleme ald\u0131\u011f\u0131 ed-Daris fi tarihi\u2019l-medaris adl\u0131 eserinde -Daru\u2019l-Kur\u2019\u00e2n ve Daru\u2019l-Hadislerin d\u0131\u015f\u0131nda- bu \u015fehirde kurulan tam 130 adet medrese hakk\u0131nda bilgi vermektedir. Yine Makriz\u00ee (v. 845 h.) el-H\u0131tat adl\u0131 eserinin M\u0131s\u0131r medreselerini tan\u0131tt\u0131\u011f\u0131 bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde 75 kadar medrese ismi zikretmektedir. Ayr\u0131ca Co\u011frafya bilgini \u0130bn-i C\u00fcbeyr, hicri alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131lda Ba\u011fdat\u2019\u0131n do\u011fu taraf\u0131nda 30 kadar medrese bulundu\u011funu ifade etmektedir.<sup>15<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Okutulan \u0130limler ve M\u00fcstakil Daru\u2019l-Hadis Binalar\u0131<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slam\u00ee e\u011fitim kurumlar\u0131 i\u00e7inde en \u00f6nemli mevkii ihraz eden medreselerde ba\u015fta \u015fer\u2019\u00ee ilimlerle alakal\u0131 e\u011fitim verilmekte ve tek bir mezhebe g\u00f6re tedrisat yap\u0131lan medreselerin yan\u0131nda iki veya d\u00f6rt mezhebe g\u00f6re tedrisat\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 medreseler de bulunmaktayd\u0131. Mesela hicri 631 y\u0131l\u0131nda Ba\u011fdat\u2019ta Halife el-Mustans\u0131r Billah taraf\u0131ndan kurulan el-Medreset\u00fc\u2019l-Mustans\u0131riyye\u2019de ayn\u0131 anda farkl\u0131 hocalar taraf\u0131ndan d\u00f6rt mezhebe g\u00f6re e\u011fitim verilmekteydi.<sup>16<\/sup> Bu medreselerde \u015fer\u2019\u00ee ilimlerin yan\u0131nda l\u00fcgat ve edebiyat ilimleri \u00f6\u011fretilmekte; hatta bunlardan ba\u015fka mant\u0131k, matematik, hikmet, t\u0131p ve astronomi ilimleriyle alakal\u0131 dersler verilmekteydi. \u0130slam\u00ee ilimler aras\u0131nda hadis e\u011fitimine ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu ilimle alakal\u0131 e\u011fitim genelde Daru\u2019l-Hadis diye an\u0131lan m\u00fcstakil ya da medreselere biti\u015fik \u00f6zel binalarda verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"4_SELCUKLU_VE_OSMANLIDA_ILK_MEDRESELER\"><strong>4. SEL\u00c7UKLU VE OSMANLI\u2019DA \u0130LK MEDRESELER<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Yo\u011funluklu olarak Arap co\u011frafyas\u0131nda manzara b\u00f6yle olmakla birlikte, Anadolu topraklar\u0131nda medreselerin geli\u015fim s\u00fcreci nas\u0131ld\u0131? \u0130lk olarak Sel\u00e7uklular d\u00f6neminde yayg\u0131nla\u015fan medreseler Anadolu\u2019ya da Sel\u00e7uklular eliyle girmi\u015ftir. Bu ba\u011flamda en eski Anadolu medreseleri hicri yedinci as\u0131rda in\u015fa edilen Konya medreseleridir. Bunlar hicri 640 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilen S\u0131r\u00e7al\u0131 medresesi, hicri 649 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilen Karatay medresesi ve hicri 674 y\u0131l\u0131nda in\u015fa edilen \u0130nce Minareli medresesidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Sel\u00e7uklular\u0131n e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 kendilerine \u00f6rnek alan Osmanl\u0131lar da medrese faaliyetlerine a\u011f\u0131rl\u0131k vermi\u015f ve ilk padi\u015fahlardan itibaren memleketin muhtelif b\u00f6lgelerinde b\u00fcy\u00fck medreseler in\u015fa etmi\u015flerdir. Osmanl\u0131 beyli\u011finin kurulu\u015fundan yakla\u015f\u0131k 32 y\u0131l sonra, ilk Osmanl\u0131 medresesi Orhan Gazi taraf\u0131ndan hicri 730 (veya 731) y\u0131l\u0131nda \u0130znik\u2019te kurulmu\u015f ve Davud-\u0131 Kayser\u00ee (v. 751 h.) buraya ba\u015f m\u00fcderris tayin edilmi\u015ftir. Bursa\u2019n\u0131n fethiyle beylik merkezi buraya ta\u015f\u0131narak medrese faaliyetleri Bursa\u2019ya ge\u00e7mi\u015f ve oradan da Edirne\u2019nin fethi \u00fczerine beyli\u011fin buraya ta\u015f\u0131nmas\u0131yla burada \u00e7ok say\u0131da medrese in\u015fa ettirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ger\u00e7ekten de Osmanl\u0131 e\u011fitim tarihi \u00fczerine yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, Fatih Sultan Mehmet\u2019in \u0130stanbul\u2019da Sahn-\u0131 Seman medreselerini (Medaris-i Semaniye) in\u015fa ettirmesine kadar medrese faaliyetleri devletin siyas\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel merkezleri olan \u0130znik, Bursa ve Edirne\u2019de icra edilmi\u015ftir. \u0130stanbul\u2019un fethinin ard\u0131ndan kurulan Sahn-\u0131 Seman medreseleri, S\u00fcleymaniye K\u00fclliyesinin kuruldu\u011fu miladi 1557 y\u0131l\u0131na kadar devletin en y\u00fcksek e\u011fitim kurumlar\u0131 olarak \u00fcn salm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Sahn\u0131- Seman\u2019\u0131n B\u00f6l\u00fcmleri<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sahn-\u0131 Seman medreselerinin kurulu\u015fu \u00fczerine yap\u0131lan d\u00fczenlemelerle medreselerin s\u0131n\u0131flar\u0131 ve<br>b\u00f6l\u00fcmleri yedi mertebeyken S\u00fcleymaniye K\u00fclliyesinin kurulu\u015fuyla bu s\u0131n\u0131flar ona y\u00fckselmi\u015ftir. Miladi 1557 y\u0131l\u0131ndan itibaren Osmanl\u0131 e\u011fitiminde ge\u00e7erli olan on s\u0131n\u0131f \u015funlardan ibarettir: \u0130btida-i Hari\u00e7,&nbsp; Hareket-i Hari\u00e7, \u0130btida-i Dahil, Hareket-i Dahil, Mus\u0131la-i Sahn,&nbsp; Sahn-\u0131 Seman, \u0130btida-i Altm\u0131\u015fl\u0131, Hareket-i Altm\u0131\u015fl\u0131, Mus\u0131la-i S\u00fcleymaniye ve S\u00fcleymaniye.<\/p>\n\n\n\n<p>Miladi on sekizinci asr\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren bu s\u0131n\u0131flara Hamise-i S\u00fcleymaniye ve Daru\u2019l-Hadis-i S\u00fcleymaniye s\u0131n\u0131flar\u0131 eklenerek bunlar on iki s\u0131n\u0131fa y\u00fckselmi\u015f ve medreselerle ilgili son \u0131slah hareketi olarak 1914 y\u0131l\u0131nda Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-Aliyye medreselerinin kurulu\u015funa kadar bu derecelendirme ge\u00e7erlili\u011fini korumu\u015ftur.<sup>17<\/sup> \u0130lk \u015fekliyle Sultan Fatih taraf\u0131ndan ihdas edilen bu s\u0131n\u0131flar ba\u015fl\u0131ca d\u00f6rt grupta tahlil edilebilir. H\u00e2ri\u00e7 s\u0131n\u0131flar\u0131, D\u00e2hil s\u0131n\u0131flar\u0131, Sahn-\u0131 Seman s\u0131n\u0131flar\u0131 ve S\u00fcleymaniye s\u0131n\u0131flar\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fcfredat \u0130\u00e7erikleri<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Elimizde medreselerde okutulan ilimlerin hangi s\u0131n\u0131flara tekab\u00fcl etti\u011fini detayl\u0131 olarak g\u00f6steren belgeler bulunmuyor. Bu nedenle yukar\u0131da belirtilen s\u0131n\u0131flarda tek tek hangi kitaplar\u0131n okutuldu\u011fu ve her bir s\u0131n\u0131f\u0131n hangi seviyeye tekab\u00fcl etti\u011fi konusunda net bilgi veremiyoruz. Bununla birlikte H\u00e2ri\u00e7 medreseleri daha \u00e7ok alet ilimlerinin tahsil edildi\u011fi medreseler iken D\u00e2hil medreseleri daha y\u00fcksek d\u00fczeyde e\u011fitim verilen medreselerdi. Cevdet Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u015fu ifadeleri s\u00f6zkonusu kanaati desteklemektedir:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><em>\u201c\u2026Talebeden biri dani\u015fment olmak murad eylerse ibtida ulemadan bir zata var\u0131b H\u00e2ri\u00e7 derslerini yani mukaddimat-\u0131 ul\u00fbmu talim ve tahsil ettikten sonra ol zat\u0131n tavassut ve delaletiyle m\u00fcderris\u00eenden birine varub ve dahil\u00ee derslerini g\u00f6r\u00fcp Sahn derslerine kesb-i liyakat eylerdi ve Sahn medreselerine d\u00e2hil olabilmek i\u00e7in onlar\u0131n idadiyesi h\u00fckm\u00fcnde bulunan medreselerde ikmal-i ul\u00fbmu m\u00fcrettebe etmek laz\u0131m gelirdi ki, bunlara M\u00fbs\u0131la-i Sahn deniliyor.\u201d<\/em><sup>18<\/sup><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p>Cevdet Pa\u015fa\u2019n\u0131n mukaddimat-\u0131 ul\u00fbm derslerinin okutuldu\u011fu medreseler diye nitelendirdi\u011fi H\u00e2ri\u00e7 medreselerinden \u00f6nceki ilk \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131fta; ba\u015fl\u0131ca Kelam ilminden Ha\u015fiye-i Tecrit, Bela\u011fat ilminden \u015eerhu\u2019l-Miftah okutuldu\u011fu ve yine K\u0131rkl\u0131 medreselerde \u015eerh-i Mevak\u0131f ve \u015eerh-i Makas\u0131t gibi kitaplar okutuldu\u011fu nazar-\u0131 dikkate al\u0131n\u0131rsa, Osmanl\u0131lar\u0131n ilk devirlerinde ilm\u00ee seviyenin ne kadar y\u00fcksek oldu\u011fu daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca ilk s\u0131n\u0131f\u0131n Ha\u015fiye-i Tecrit s\u0131n\u0131f\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, ders programlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc medreselerin yukar\u0131daki hiyerar\u015fide on s\u0131n\u0131f i\u00e7inden ancak birinci s\u0131n\u0131fa d\u00e2hil olabilece\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Sahn-\u0131 Seman\u2019a Kabul \u015eartlar\u0131 ve \u0130htisas Medreseleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yukar\u0131da s\u0131ras\u0131yla isimleri belirtilen bu medreselere girebilmek i\u00e7in \u00f6nce s\u0131byan mekteplerinde okuma ve yazma e\u011fitimi almak gerekmekteydi. S\u0131byan mekteplerinde e\u011fitimini tamamlayan bir talebenin bu medreselerdeki toplam tahsil s\u00fcresi nizam\u00ee olarak yakla\u015f\u0131k on be\u015f senedir. Osmanl\u0131 e\u011fitim sisteminde umum\u00ee medreselerin d\u0131\u015f\u0131nda bir de ihtisas medreseleri bulunurdu. Bunlar Daru\u2019l-Hadis, Daru\u2019l-Kurra ve Daru\u2019t-T\u0131pt\u0131r. Umum\u00ee medreseleri ikmal eden bir talebe tercihine g\u00f6re ya memuriyet hayat\u0131na at\u0131l\u0131r ya da bu medreselerden birine girerdi.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"5_OSMANLI_MEDRESELERINI_ISLAH_PROJELERI\"><strong>5. OSMANLI MEDRESELER\u0130N\u0130 ISLAH PROJELER\u0130<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Osmanl\u0131larda medrese faaliyetleri Sultan Fatih devrine kadar belli bir vasatta seyir ederken Sultan Fatih\u2019in d\u00fczenlemeleriyle daha s\u0131k\u0131 ve sistemli hale getirilmi\u015ftir. Miladi on alt\u0131nc\u0131 asr\u0131n ortalar\u0131na kadar medreselerde bu d\u00fczen korunmu\u015fsa da daha sonraki tarihlerde istismar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilememi\u015f ve e\u011fitim i\u015fi b\u00fct\u00fcn\u00fcyle gev\u015femi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7\u00f6z\u00fclmenin Nedenleri<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Osmanl\u0131 medreselerinin eski disiplin ve d\u00fczenini kaybetmesinin en \u00f6nemli sebebi, \u00fcz\u00fcc\u00fc ki iltimast\u0131r. Gerek s\u0131n\u0131f ge\u00e7me s\u0131ras\u0131nda gerekse g\u00f6rev alma s\u0131ras\u0131nda ilm\u00ee kudreti olmayan kimseler zadeg\u00e2nl\u0131k ve iltimas yoluyla isteklerine ula\u015fmada s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7ekmemi\u015f ve b\u00f6ylece toplumda liyakatsiz m\u00fcderris ve kad\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130stismar\u0131n yan\u0131nda on alt\u0131nc\u0131 as\u0131rdan itibaren Osmanl\u0131 devletinin siyas\u00ee, iktisad\u00ee ve asker\u00ee alanlarda maruz oldu\u011fu zafiyet ilmiye s\u0131n\u0131f\u0131na da sirayet etmi\u015f, devlet b\u00fct\u00fcn kurumlar\u0131yla duraklama ve \u00e7\u00f6kme d\u00f6nemine girmi\u015ftir. \u0130dar\u00ee aksakl\u0131\u011f\u0131n yan\u0131nda medreselerde ilm\u00ee anlamda da bir duraklama ve gerileme d\u00f6nemi ya\u015fanm\u0131\u015f ve medreseler muas\u0131r Avrupa topluluklar\u0131nda ba\u015f g\u00f6steren ilm\u00ee ve felsef\u00ee hareketleri takip edemeyecek hale gelmi\u015ftir. Ba\u015fta K\u00e2tip \u00c7elebi olmak \u00fczere bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131, Osmanl\u0131 medreselerindeki ilm\u00ee durgunlu\u011fu, akl\u00ee ve tecr\u00fcb\u00ee ilimlerin ihmaline ba\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Islah \u00c7abalar\u0131<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>On alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131l\u0131n son yar\u0131s\u0131ndan itibaren ilmiye s\u0131n\u0131f\u0131ndaki bozuklu\u011fu ortadan kald\u0131rmak amac\u0131yla temelde medreselerle ilgili \u0131slah \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130lk olarak 15 Ekim 1577 tarihinde III. Murat taraf\u0131ndan verilen fermanda; uleman\u0131n Fatih Sultan Mehmet\u2019in koydu\u011fu kanunlara uymas\u0131, talebenin derslerinden ba\u015fka i\u015flerle me\u015fgul olmamas\u0131 ve makam elde etmek i\u00e7in usuls\u00fczl\u00fck yap\u0131lmamas\u0131 konusunda \u00f6nemli ihtarlar yer almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Medreselerin \u0131slah\u0131 i\u00e7in on sekizinci asr\u0131n ba\u015flar\u0131nda ve ortalar\u0131nda da baz\u0131 giri\u015fimlerde bulunulmu\u015f ve fakat bunlar uzun vadeli sonu\u00e7 vermemi\u015ftir. Art\u0131k eski ihti\u015fam\u0131n\u0131 yitiren medreselerle ilgili olarak Tanzimat\u2019tan sonra tekrar iyile\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f; fakat her nedense medreseler modernle\u015fen Osmanl\u0131 toplumunda hak etti\u011fi ilgiyi bulamam\u0131\u015ft\u0131r. Haliyle d\u00f6nemin yeni tesis edilen mekteplerinin g\u00f6lgesi alt\u0131nda kaybolmaya y\u00fcz tutmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nihayet 1908\u2019de II. Me\u015frutiyet\u2019in ilan\u0131ndan sonra daha ciddi \u0131slah hareketleri g\u00f6zlenmi\u015f ve Tophane medresesindeki a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n ard\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan 26 \u015eubat 1909 tarihli Medaris-i \u0130lmiye Nizamnamesi ile medrese tahsili on iki y\u0131l olarak kabul edilmi\u015ftir. Bu nizamnameye g\u00f6re din\u00ee ilimlerin yan\u0131nda matematik, co\u011frafya, tarih, felsefe, fizik, kimya, astronomi ve kozmografya gibi dersler medrese m\u00fcfredat\u0131na d\u00e2hil edilmi\u015ftir. Ancak bu te\u015febb\u00fcs de beklenen sonucu veremeyince yeni \u0131slah hareketleri beklenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-Aliyye Projesi<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bununla birlikte medreselerdeki esasl\u0131 \u0131slahat Mustafa Hayri Efendi\u2019nin \u015eeyh\u00fclislaml\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda d\u00f6rt y\u0131ll\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar sonunda ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar ba\u011flam\u0131nda 1914 senesinde, \u00f6ncelikle hilafet merkezi olan \u0130stanbul\u2019daki medreselerin iyile\u015ftirilmesi planlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu meyanda \u0130stanbul medreseleri Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-Aliyye medreseleri ad\u0131 alt\u0131nda toplanarak yeni bir e\u011fitim-\u00f6\u011fretim plan\u0131 uygulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-Aliyye medresesi, ba\u015far\u0131l\u0131 bir plan olmas\u0131na ra\u011fmen faaliyeti d\u00f6neminde Osmanl\u0131 Devleti I. D\u00fcnya sava\u015f\u0131na girmi\u015f, umum\u00ee seferberlik ilan edilerek gen\u00e7lerin harbe i\u015ftirak etmesi \u00fczerine talebe ve zaman s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 \u00e7ekildi\u011finden beklenen verimlili\u011fi g\u00f6sterememi\u015ftir. Son olarak medreseler 430 say\u0131l\u0131 ve 3 Mart 1924 tarihli tevhid-i tedrisat (\u00f6\u011fretim birli\u011fi) kanunuyla Maarif vekaletine devredilmi\u015f ve ard\u0131ndan kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. O zamana kadar bu medreselerde e\u011fitimine devam eden talebeler Daru\u2019l-F\u00fcnun b\u00fcnyesinde a\u00e7\u0131lan ilahiyat fak\u00fcltesine naklolunmu\u015ftur.<sup>19<\/sup><\/p>\n\n\n\n<p>Her ne kadar Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-Aliyye medresesi uzun s\u00fcre e\u011fitim veremeden kapat\u0131lm\u0131\u015fsa da, biz bu giri\u015fimi, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda medrese tasavvuruna iyi bir model te\u015fkil etmesi ve kurucular\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 e\u011fitim tarihi boyunca elde ettikleri tecr\u00fcbelerini yans\u0131tan bir plan \u00fczerine oturmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz medrese faaliyetleri i\u00e7in \u00f6nemli buluyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-Aliye Medreselerinin Getirdi\u011fi Yenilikler<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nizamnamenin tan\u0131t\u0131m kitap\u00e7\u0131\u011f\u0131ndan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medreselerinin getirdi\u011fi en \u00f6nemli yenilik, e\u011fitim sistemi ve anlay\u0131\u015f\u0131yla alakal\u0131d\u0131r. Bir kere s\u0131n\u0131f sistemi ilk defa Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medreselerinde uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bundan \u00f6nce medrese sisteminde e\u011fitim takvimi senelere g\u00f6re de\u011fil, okutulan kitaplara g\u00f6re belirlenmekteydi. Mesela bir kitap ismi olan Ha\u015fiye-i Tecrit eski medrese sisteminde bir s\u0131n\u0131f\u0131n ad\u0131d\u0131r. Bir talebenin bu s\u0131n\u0131f\u0131 ge\u00e7ebilmesi ayn\u0131 zamanda mezk\u00fbr kitab\u0131 okumas\u0131 anlam\u0131na gelirdi. Bu kitab\u0131 okumas\u0131 i\u00e7in net bir takvim de belirlenmi\u015f de\u011fildi. Oysa Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medreselerinde e\u011fitim s\u00fcresi on iki sene olarak takdir edilmi\u015f ve s\u0131n\u0131f ge\u00e7me i\u015fi sene sonu yap\u0131lacak umum\u00ee imtihanlar\u0131 kazanmaya ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medreselerinde g\u00f6ze \u00e7arpan bir di\u011fer yenilik, ehliyet ve liyakat konusunda g\u00f6sterilen titizliktir. Nizamnamede g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi gerek medreseye kay\u0131t a\u015famas\u0131nda gerekse s\u0131n\u0131f ge\u00e7me a\u015famas\u0131nda talebeler imtihana tabi tutulmakta ve seviye tespitine b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verilmektedir. Bundan \u00f6nceki d\u00f6nemlerde de liyakat tespiti i\u00e7in belli usuller \u00e7er\u00e7evesinde imtihanlar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir; fakat bu imtihanlar\u0131n zamanla kuru bir formalite haline d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc ve adam kay\u0131rmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 hususu hemen her tarih\u00e7inin ifade etti\u011fi bir konudur.<\/p>\n\n\n\n<p>Projedeki as\u0131l \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklik ders program\u0131 ve m\u00fcfredatla alakal\u0131d\u0131r. \u0130lk defa T\u00fcrk\u00e7e, T\u00fcrk tarihi ve m\u00fcspet ilimler bu medreselerde tedris edilmi\u015ftir. Ders program\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, farkl\u0131 yo\u011funluklarla medresenin ilk alt\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e dilbilgisi ve Edebiyat dersleri bulunmaktad\u0131r. Yine ders program\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kadar\u0131yla medresede; Co\u011frafya, Sosyal bilgiler, Hukuk, Fen bilgisi (alt bilimleriyle), Matematik (alt bilimleriyle), Usul-i defter\u00ee, Ziraat bilgisi, Sa\u011fl\u0131k bilgisi, \u0130ktisat, Felsefe, Kimya, Astronomi ve Sosyoloji gibi gayr-\u0131 din\u00ee ilimler de \u00f6\u011fretilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medresesinin ders program\u0131ndaki \u0131slahat sadece T\u00fcrk\u00e7e dersleri ve modern bilimlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda \u0130slam tarihi, dinler tarihi, mezhepler tarihi ve \u0130slam\u00ee ilimler tarihi gibi geleneksel medrese m\u00fcfredat\u0131nda olmayan bir\u00e7ok ders s\u00f6zkonusu programda yer almaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medresesi, program\u0131nda gayr-i din\u00ee ilimlere yer vermekle medrese e\u011fitim sisteminde genel olarak, din\u00ee ilimlerde de \u00f6zel olarak bir de\u011fi\u015fim ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Bir bak\u0131ma Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medresesinin, geleneksel medrese m\u00fcfredat\u0131n\u0131n yan\u0131nda, \u0130lahiyat Fak\u00fclteleri ve genel olarak \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda bulunan el-Camiat\u00fc\u2019l-\u0130slamiyyelerdeki ders program\u0131n\u0131 da ihtiva etti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>E\u011fitimde Din\u00ee ve Gayr-i Din\u00ee Alan Ayr\u0131\u015fmas\u0131<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Asl\u0131nda yetkililer programda yapt\u0131klar\u0131 bu de\u011fi\u015fiklikle medreseleri d\u00f6nemin g\u00f6zde e\u011fitim kurumlar\u0131 olan mektepler seviyesine \u00e7\u0131kartmak istemi\u015flerdir. Nitekim o d\u00f6nemde devlet ricali medreselerden ellerini \u00e7ekerek mekteplere y\u00f6nelmi\u015f ve medreseleri kaderiyle ba\u015f ba\u015fa b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bu durum 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren Bat\u0131da h\u0131zlanan ilm\u00ee ve felsef\u00ee hareketlili\u011fin Osmanl\u0131 topraklar\u0131na yans\u0131mas\u0131yla alakal\u0131d\u0131r. Bat\u0131daki R\u00f6nesans hareketleri ve sonras\u0131nda ya\u015fanan ilm\u00ee, felsef\u00ee ve siyas\u00ee geli\u015fmeler devlet ricali ve ayd\u0131nlar taraf\u0131ndan merakla izlenmi\u015f ve bundan b\u00f6yle Osmanl\u0131 e\u011fitim sistemi Bat\u0131ya g\u00f6re y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirlemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun ilk sonucu olarak e\u011fitimde din\u00ee alanla gayr-\u0131 din\u00ee alan ayr\u0131\u015fma ve \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ba\u015f g\u00f6stermi\u015f ve klasik d\u00f6nemin yeg\u00e2ne e\u011fitim kurumu olan medreselere kar\u015f\u0131 modern bilimlerin \u00f6\u011fretildi\u011fi mektepler alternatif olu\u015fturmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130slam\u00ee E\u011fitim Kurumlar\u0131 \u0130\u00e7in Tarih\u00ee Tecr\u00fcbe<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sonu\u00e7 olarak Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medresesi alt\u0131 y\u00fczy\u0131ll\u0131k Osmanl\u0131 medrese gelene\u011finin son halkas\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca modernle\u015fme e\u011filimlerinin yo\u011fun oldu\u011fu bir d\u00f6nemde kaybolmaya y\u00fcz tutan medrese miras\u0131n\u0131 ihya plan\u0131n\u0131n olabilecek en iyi eseridir. Bundan ba\u015fka Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medresesi; Ah\u0131skal\u0131 Ali Haydar efendi (Efendi Baba), Elmal\u0131l\u0131 Muhammet Hamdi efendi, D\u00fczceli Zahit efendi (Kevser\u00ee), \u00d6mer Nasuhi Bilmen efendi, Mehmet Akif Ersoy, Tahiru\u2019l-Mevlev\u00ee ve \u0130zmirli \u0130smail Hakk\u0131 bey gibi m\u00fcmtaz \u015fahsiyetlerin m\u00fcderrislik yapt\u0131\u011f\u0131 bir kurum olarak devr-i in\u015fas\u0131nda pek g\u00f6zde bir ilim m\u00fcessesesidir. Bu bak\u0131mdan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130slam\u00ee e\u011fitim kurumlar\u0131 Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye medresesi tecr\u00fcbesini hafife almay\u0131p program\u0131 iyice incelemeli ve bug\u00fcn\u00fcn \u015fartlar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak programlar\u0131n\u0131 yeniden d\u00fczenlemelidir.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in tavsiye yaz\u0131lar:<br><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/siirt-medreselerini-geziyorum-4\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"Siirt Medreselerinde Reform Aray\u0131\u015flar\u0131\">Siirt Medreselerin Reform Aray\u0131\u015flar\u0131<br><\/a><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/siirt-medreselerini-geziyorum-2\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\u015eeyh Bedreddin Medresesi\">\u015eeyh Bedreddin Medresesi<\/a><br><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/siirt-medreselerini-geziyorum-1\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\u015eeyh Muhyiddin Medresesi\">\u015eeyh Muhyiddin Medresesi<\/a><\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p><strong>Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>1. es-S\u0131h\u00e2h, Ebu Nasr el-Cevher\u00ee, d-r-s mad.<\/em><br><em>2. el-\u00dcmm, mukaddime k\u0131sm\u0131, c.1, s.34. \u0130mam \u015eafi\u00ee.<\/em><br><em>3. et-Tabakat\u00fc\u2019l-k\u00fcbra, c. 1, s. 196, \u0130bni Sa\u2019d.<\/em><br><em>4. Lemeh\u00e2t fi\u2019l-mektebe ve\u2019l-bahsi ve\u2019l-mesadir, s. 30, Muhammet Acc\u00e2c el-Hatip.<\/em><br><em>5. el-\u0130marat\u00fc\u2019l-\u0130slamiyye, s. 14, Kamil Haydar.<\/em><br><em>6. el-Muctemeu\u2019l-meden\u00ee, s. 92, Ekrem Ziya el-\u00d6mer\u00ee.<\/em><br><em>7. el-\u0130marat\u00fc\u2019l-\u0130slamiyye, s. 14-16, Kamil Haydar.<\/em><br><em>8. Tabakat\u00fc\u2019\u015f-\u015fafiiyyeti\u2019l-k\u00fcbr\u00e2, c. 3, s. 6, T\u00e2c\u00fc\u2019s-S\u00fcbk\u00ee.<\/em><br><em>9. T\u00e2c\u00fc\u2019s-S\u00fcbk\u00ee, a. g. e., s. 7. Bu hususu daha \u00f6nce el-Makriz\u00ee de teyit etmi\u015ftir. Bkz., el-H\u0131tat, c. 4, s. 199.<\/em><br><em>10. el-H\u0131tat, c. 4. s. 199, el-Makriz\u00ee.<\/em><br><em>11. Kamil Haydar, a.g.e., s. 24.<\/em><br><em>12. Kamil Haydar, a.g.e., s. 25.<\/em><br><em>13. \u0130slam E\u011fitim Tarihi, s. 48, Ziya Kaz\u0131c\u0131.<\/em><br><em>14. Kamil Haydar, a.g.e., s. 23, 24.<\/em><br><em>15. Ziya Kaz\u0131c\u0131, a. g. e., s. 45.<\/em><br><em>16. el-Havadis\u00fc\u2019l-camia, s. 59, \u0130bn\u00fc\u2019l-F\u00fbt\u00ee.<\/em><br><em>17. Osmanl\u0131 Medreselerinde \u0130lim, c. 1, s. 37, Cevat \u0130zgi.<\/em><br><em>18. Osmanl\u0131 Devletinde \u00c7a\u011fda\u015fla\u015fma ve E\u011fitim, s. 22, Hamit Er.<\/em><br><em>19. Osmanl\u0131 Medreselerinin E\u011fitim Programlar\u0131, s. 15, \u00d6mer \u00d6zy\u0131lmaz;&nbsp; \u0130slam E\u011fitim Tarihi, s. 102, Ziya Kaz\u0131c\u0131.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130&ccedil;indekiler1. KAVRAMSAL \u00c7ER\u00c7EVE 2. KURUMSAL MEDRESE \u00d6NCES\u0130 \u0130SLAM\u00ce E\u011e\u0130T\u0130M YERLER\u01303. \u0130SLAM D\u00dcNYASINDA KURUMSAL OLARAK MEDRESELER\u0130N DO\u011eU\u015eU4. SEL\u00c7UKLU VE OSMANLI\u2019DA \u0130LK MEDRESELER5. OSMANLI MEDRESELER\u0130N\u0130 ISLAH PROJELER\u0130 1. KAVRAMSAL \u00c7ER\u00c7EVE Arap\u00e7a silmek, imha etmek, tohumu ezmek, \u00f6\u011frenmek ve okumak gibi anlamlara gelen \u201cderase\u201d fiilinden t\u00fcreyen medrese kelimesi, mek\u00e2n ismi olarak \u201cders g\u00f6r\u00fclen yer\u201d ve \u201ckitap okuma mahalli\u201d [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":4241,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[598],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3735"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3735"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3735\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5111,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3735\/revisions\/5111"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4241"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3735"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3735"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3735"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}