{"id":3786,"date":"2020-09-09T12:14:59","date_gmt":"2020-09-09T09:14:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=3786"},"modified":"2022-10-11T16:12:44","modified_gmt":"2022-10-11T13:12:44","slug":"modern-donem-icma-tartismalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/modern-donem-icma-tartismalari\/","title":{"rendered":"Modern D\u00f6nem \u0130cma Tart\u0131\u015fmalar\u0131"},"content":{"rendered":"\n<div id=\"toc_container\" class=\"toc_wrap_left no_bullets\"><p class=\"toc_title\">\u0130&ccedil;indekiler<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#Giris\">Giri\u015f<\/a><\/li><li><a href=\"#Icma_Muslumanlarin_Ortak_Suuru\">\u0130cm\u00e2: M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Ortak \u015euuru<\/a><\/li><li><a href=\"#Icmanin_Kaynakligi_Tartismasi\">\u0130cman\u0131n Kaynakl\u0131\u011f\u0131 Tart\u0131\u015fmas\u0131<\/a><\/li><li><a href=\"#Icmanin_Imkani_Tartismasi\">\u0130cman\u0131n \u0130mkan\u0131 Tart\u0131\u015fmas\u0131<\/a><\/li><li><a href=\"#Modern_Donem_Tartismalari\">Modern D\u00f6nem Tart\u0131\u015fmalar\u0131<\/a><\/li><li><a href=\"#Imkan_Tartismalarindan_Istismar_Tartismalarina\">\u0130mkan Tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u0130stismar Tart\u0131\u015fmalar\u0131na<\/a><\/li><li><a href=\"#Icma_Ictihadi_Dondurmus_mudur\">\u0130cma \u0130\u00e7tihad\u0131 Dondurmu\u015f mudur?<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h3><span id=\"Giris\">Giri\u015f<\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>\u0130nsanlar fikir, me\u015frep ve k\u00fclt\u00fcr farkl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen belli konularda ortak tepkiler verebilirler ve biz bu duruma \u015fa\u015f\u0131rmak yerine \u201cakl\u0131n yolu birdir\u201d diyerek basit ama ikna edici bir izah getiririz. Binlerce y\u0131ld\u0131r biriken hayat tecr\u00fcbesi nerede-nas\u0131l davranaca\u011f\u0131 konusunda insan akl\u0131n\u0131 \u00e7ok temel bilgilerle donatm\u0131\u015f olmal\u0131 ki, bu izah\u0131 yeterince tatmin edici bulmaktay\u0131z. \u201cMa\u015fer\u00ee vicdan\u201d tabirinin i\u015faret etti\u011fi durum da b\u00f6yledir. Bir farkla ki, birincisinde y\u00f6nlendirici unsur ortak ak\u0131l, buradaki ortak vicdand\u0131r. Masum insanlar\u0131n ac\u0131mas\u0131zca katledili\u015fini izledi\u011fimiz video g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin ard\u0131ndan i\u00e7imizde olu\u015fan s\u0131z\u0131 hepimizin ortak s\u0131z\u0131s\u0131 de\u011fil midir? Ayn\u0131 akl\u0131 payla\u015fan insanlar\u0131n verdi\u011fi ortak tepki ne kadar tabii ise ayn\u0131 vicdan\u0131 payla\u015fan insanlar\u0131n verdi\u011fi ortak tepki de o kadar tabii ve o kadar gereklidir. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ya peki ayn\u0131 inanc\u0131 payla\u015fan insanlar? Ayn\u0131 bilgi-hidayet kaynaklar\u0131ndan beslenen ve ayn\u0131 ideallere adanan insanlar\u0131n tepkisine ne dersiniz? Yukar\u0131daki tabloya g\u00f6re bu insanlar\u0131n da belli konularda verdikleri ortak tepki, payla\u015ft\u0131klar\u0131 ortak g\u00f6r\u00fc\u015f olmal\u0131 de\u011fil mi? \u0130\u015fte birincisine nas\u0131l \u201cakl\u0131n yolu\u201d, di\u011ferine \u201cma\u2019\u015fer\u00ee vicdan\u201d diyorsak buna da \u201cicma\u201d diyoruz.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Icma_Muslumanlarin_Ortak_Suuru\"><strong>\u0130cm\u00e2: M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Ortak \u015euuru<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Usul-i f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131ndaki tan\u0131mlara g\u00f6re icma kabaca t\u00fcm m\u00fcctehidlerin herhangi bir as\u0131rda ortak tutum ve g\u00f6r\u00fc\u015f i\u00e7inde olmas\u0131d\u0131r.<a href=\"#_edn1\" id=\"_ednref1\">[1]<\/a> M\u00fcsl\u00fcmanlar alimlerine\/m\u00fcctehidlerine ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131 i\u00e7in alimlerin \u015fahs\u0131nda tezah\u00fcr eden i\u015fbu ortak tutum ve g\u00f6r\u00fc\u015fler kendi \u015fah\u0131slar\u0131 de\u011fil, bilumum M\u00fcsl\u00fcmanlar nam\u0131nad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla icmay\u0131 \u201cm\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ortak \u015fuuru\u201d olarak spota ta\u015f\u0131makta haks\u0131z say\u0131lmay\u0131z. Ayn\u0131 Allah\u2019a iman etmi\u015f olmak, ayn\u0131 Peygamber\u2019e \u00fcmmet olmak M\u00fcsl\u00fcmanlar olarak bizi belli d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve eylemsel hassasiyetlerde birle\u015ftirir. Keza Kur\u2019an ve S\u00fcnnet gibi ortak bilgi-hidayet kayna\u011f\u0131na sahip olmam\u0131z itibar\u0131yla birer M\u00fcsl\u00fcman olarak belli konularda birbirimizden farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek akl\u0131m\u0131z\u0131n ucundan bile ge\u00e7mez. Pencerelerinden ayn\u0131 soka\u011fa bakan insanlar\u0131n sokak ortas\u0131nda ya\u015fanan olay\u0131 \u2013i\u00e7lerinden biri yalana tenezz\u00fcl etmediyse- ba\u015fka ba\u015fka anlatmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/p>\n\n\n\n<p>Burada \u00f6zellikle \u201cbelli konular\u201d diyerek \u00e7er\u00e7eveyi s\u0131n\u0131rl\u0131 tutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc icma ne kadar ger\u00e7ek, ne kadar gerekli ise ictihad da o kadar ger\u00e7ek ve o kadar gereklidir. Hatta i\u00e7tihad\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 yerde icmadan s\u00f6z edilemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc icma m\u00fcctehidlerin ittifak\u0131d\u0131r. \u0130ctihad etmeyen kimse m\u00fcctehid olamayaca\u011f\u0131ndan icma da olamayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundural\u0131m, icma Efendimiz\u2019den sonra ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir bilgi kayna\u011f\u0131d\u0131r. Efendimiz\u2019in yoklu\u011funda kendi ba\u015flar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmek zorunda kalan ilk M\u00fcsl\u00fcman cemaat Kur\u2019an, S\u00fcnnet \u00f6l\u00e7\u00fclerinde istinbat ve ictihad giri\u015fimlerinde bulundular. Kimi zaman ayn\u0131, kimi zaman farkl\u0131 sonu\u00e7lara vard\u0131lar. Vard\u0131klar\u0131 ayn\u0131 sonu\u00e7lara icma, farkl\u0131 sonu\u00e7lara ictihad diyoruz. E\u011fer yaln\u0131z kald\u0131klar\u0131nda ictihad edemeyecek durumda olsalard\u0131 bir araya geldiklerinde icma da edemezlerdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Denebilir ki, icma i\u00e7tihad\u0131, ictihad da icmay\u0131 gerektirir. Zira m\u00fcctehidler her meselede ihtilaf edemezler; ortak bilgi kaynaklar\u0131 buna meydan vermez. Her meselede icma da edemezler; herbirinin kendine has bilgi, bak\u0131\u015f ve kavray\u0131\u015f fark\u0131 buna meydan vermez. \u015eu halde hi\u00e7bir zaman ictihad icmay\u0131, icma da i\u00e7tihad\u0131 kurutmaz. Aksine ictihad icmay\u0131 besler, icma da i\u00e7tihad\u0131 y\u00f6nlendirir.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Icmanin_Kaynakligi_Tartismasi\"><strong>\u0130cman\u0131n Kaynakl\u0131\u011f\u0131 Tart\u0131\u015fmas\u0131<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>M\u00fcsl\u00fcman\u0131n \u015fuur d\u00fcnyas\u0131nda bu denli tabii ve zorunlu bir yer i\u015fgal etmesine ra\u011fmen gerek ge\u00e7mi\u015fte gerek bug\u00fcn icma konusunda ku\u015fkucu yakla\u015f\u0131mlar oldu\u011fu da bir ger\u00e7ektir. \u015eunu ba\u015ftan ifade etmek gerekecek, ge\u00e7mi\u015fte icma konusundaki ku\u015fkucu yakla\u015f\u0131mlar olduk\u00e7a marjinaldir. Bilindi\u011fi kadar\u0131yla Mutezile i\u00e7inden Nazzam ve \u0130mamiye \u015e\u00eeas\u0131 icman\u0131n kaynakl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r.<a href=\"#_edn2\" id=\"_ednref2\">[2]<\/a> \u0130mamiye \u015f\u00ee\u00eeleri icmay\u0131 ancak masum imam\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan bir ara\u00e7 olarak tasarlarlar. Onlara g\u00f6re bir \u015fekilde masum imam\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131tmayan icman\u0131n kaynakl\u0131k de\u011feri yoktur.<a href=\"#_edn3\" id=\"_ednref3\">[3]<\/a><\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Icmanin_Imkani_Tartismasi\"><strong>\u0130cman\u0131n \u0130mkan\u0131 Tart\u0131\u015fmas\u0131<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>\u0130bn-i Hazm, Ahmed b. Hanbel\u2019in, \u201ckim icma iddias\u0131nda bulunursa o yalan s\u00f6ylemi\u015ftir\u201d mealinde icman\u0131n imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131ran bir s\u00f6z s\u00f6yledi\u011fini o\u011flu Abdullah b. Ahmed b. Hanbel kanal\u0131yla nakleder.<a href=\"#_edn4\" id=\"_ednref4\">[4]<\/a> Bir k\u0131s\u0131m usulc\u00fcler \u0130mam Ahmed\u2019in maksad\u0131n\u0131n sahabe devri icmas\u0131yla de\u011fil, sonraki ku\u015faklar\u0131n icmas\u0131yla ilgili oldu\u011funu s\u00f6ylerler.<a href=\"#_edn5\" id=\"_ednref5\">[5]<\/a> Baz\u0131lar\u0131 da Ahmed b. Hanbel\u2019in icmay\u0131 reddetmedi\u011fini, sadece icma iddias\u0131nda geli\u015fi g\u00fczel davran\u0131lmamas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bir hassasiyet telkin etmek istedi\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<a href=\"#_edn6\" id=\"_ednref6\">[6]<\/a> \u015eu var ki, genellikle Hanbeli usulc\u00fcler de di\u011fer mezheplerde oldu\u011fu gibi icmay\u0131 sadece sahabe asr\u0131na hasretmez, b\u00fct\u00fcn as\u0131rlarda olu\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn bir h\u00fcccet olarak ba\u011flay\u0131c\u0131 sayarlar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130cman\u0131n tahakkukunda sahabe asr\u0131yla sonraki as\u0131rlar\u0131 birbirinden ay\u0131rma e\u011filimi \u0130mam \u015eafii\u2019de de g\u00f6zlemlenmektedir. O da belli b\u00f6lge fakihlerinin (h\u00e2ssa) f\u0131kh\u00ee ittifaklar\u0131n\u0131n\/icmalar\u0131n\u0131n oldu\u011funu kabul etmekle beraber b\u00fct\u00fcn \u00e2limlerin (\u00e2mme) a\u00e7\u0131k kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen icman\u0131n sadece sahabe asr\u0131na has oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir.<a href=\"#_edn7\" id=\"_ednref7\">[7]<\/a> \u015eafii usulc\u00fclerden \u0130mam C\u00fcveyn\u00ee de sahabe asr\u0131ndan sonra zann\u00ee f\u0131kh\u00ee meselelerde, \u00e2limleri bir araya toplayacak sebeplerin olmamas\u0131 halinde icman\u0131n kolayca vaki olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenleri ne dediklerini bilmemekle ele\u015ftirmektedir. Ona g\u00f6re icmaya konu olmu\u015f hususlar\u0131n \u00e7o\u011fu Allah Resul\u00fc\u2019n\u00fcn sahabesi d\u00f6neminde, onlar bir arada ya da birbirlerine yak\u0131n iken ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<a href=\"#_edn8\" id=\"_ednref8\">[8]<\/a><\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Modern_Donem_Tartismalari\"><strong>Modern D\u00f6nem Tart\u0131\u015fmalar\u0131<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>\u0130cma konusunda modern d\u00f6nemde ku\u015fku izhar edenler grup gruptur. Bir grup icman\u0131n vukuunu pratik olarak imkans\u0131z bulmakta, di\u011fer bir grup genel olarak icma iddias\u0131n\u0131n bir istismar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Birinci gruba \u00f6rnek olarak modern d\u00f6nem ilk usul yazarlar\u0131ndan Abdulvehhab Hallaf\u2019\u0131n konuyla ilgili m\u00fclahazas\u0131 g\u00f6sterilebilir. Hallaf insanlar\u0131n kendi ba\u015flar\u0131na icmaya varamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ona g\u00f6re icman\u0131n olu\u015fabilmesi i\u00e7in siyasi otoritenin m\u00fcdahalesi gerekir. Kimin m\u00fcctehid oldu\u011funu tespitten tutun da icmaya konu olan meselenin m\u00fc\u00e7tehitlere arz edilip tek tek her birinin g\u00f6r\u00fc\u015flerinin al\u0131nmas\u0131na var\u0131ncaya kadar s\u00fcreci devlet yetkililerinin tertip ve takip etmesi gerekir. Ancak bu \u015fartlarda b\u00fct\u00fcn m\u00fcctehidlerin ittifak\u0131ndan emin olunabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Hallaf, sahabe d\u00f6nemi de dahil tarihte hi\u00e7bir ittifak\u0131n bu \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla klasik icma tan\u0131mlar\u0131nda resmedildi\u011fi gibi b\u00fct\u00fcn m\u00fcctehidlerin bizzat i\u00e7inde oldu\u011fu bir icman\u0131n vuku bulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Ona g\u00f6re ilk iki halife d\u00f6neminde vuku buldu\u011fu s\u00f6ylenen icmalar o an orada haz\u0131r olan sahabilerin ittifak\u0131ndan ibarettir. Bu da tek tek ilgili sahabilerin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden \u00e7ok orada toplanan sahabe grubunun isti\u015faresini yans\u0131tmaktad\u0131r. Hallaf bunlar\u0131 alt alta koyup en son \u015funu s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cDolay\u0131s\u0131yla ilgili ittifaklar olsa olsa \u015fura toplant\u0131lar\u0131 sonu\u00e7lar\u0131d\u0131r. Sahabe sonras\u0131 d\u00f6nemde End\u00fcl\u00fcs Emev\u00eelerinin baz\u0131 uygulamalar\u0131n\u0131 istisna ederek s\u00f6yleyecek olursak, bu nevi \u015fura toplant\u0131lar\u0131 da tertip edilmemi\u015f, meseleler ferd\u00ee ictihadlar plan\u0131nda ele al\u0131nm\u0131\u015f, b\u00f6lgeye ve hatta fakihe g\u00f6re farkl\u0131 farkl\u0131 sonu\u00e7lara var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bak\u0131mdan bir konuda, klasik icma doktrinindeki gibi bir icmadan s\u00f6z etmek yerine \u201cbu konuda muhalif d\u00fc\u015f\u00fcnen kimse bilinmiyor\u201d demekten \u00f6te yol yoktur.\u201d<a href=\"#_edn9\" id=\"_ednref9\">[9]<\/a> \u0130cman\u0131n vukuu konusunda modern d\u00f6nem ilk usul-i f\u0131k\u0131h yazarlar\u0131ndan bir di\u011feri Muhammed Hudar\u00ee bey de Hallaf\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne paralel m\u00fclahazalara sahiptir.<a href=\"#_edn10\" id=\"_ednref10\">[10]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Muhataplar\u0131 kim olursa olsun sahabenin g\u00f6rd\u00fckleri yanl\u0131\u015f kar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00f6z\u00fcn\u00fc esirgemediklerini biliyoruz. Gerek sahabe d\u00f6nemine gerek sonraki d\u00f6nemlere d\u00f6n\u00fck icma iddialar\u0131n\u0131n hepsini hakl\u0131 \u00e7\u0131karmak derdinde de\u011filiz. Ancak sahabe d\u00f6neminde hi\u00e7bir icman\u0131n vuku bulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek de hak\u015finasl\u0131kla ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r. \u0130cman\u0131n vukuu i\u00e7in zorunlu olarak b\u00fct\u00fcn fakih sahabilerin ayn\u0131 anda isti\u015fare meclisinde bulunmas\u0131 gerekmez. \u0130cman\u0131n bir isti\u015fare toplant\u0131s\u0131 gibi planl\u0131 bi\u00e7imde tahakkuk etmesini d\u00fc\u015f\u00fcnmek tekell\u00fcf olur. \u0130lgili bir\u00e7ok rivayetten \u00f6\u011frendi\u011fimiz \u00fczere, hilafet merkezinde konu\u015fulan ve karara ba\u011flanan hususlar bir \u015fekilde orada olmayan sahabilerin kula\u011f\u0131na var\u0131yordu. E\u011fer onlar ilgili karar\u0131 onaylam\u0131yorlarsa, bir yanl\u0131\u015fa sessiz kalmamak ad\u0131na g\u00f6r\u00fc\u015flerini mutlaka ifade ederler ve bu da talebelerince bizlere aktar\u0131l\u0131rd\u0131. Ancak soyut bir varsay\u0131m olarak yine de aksini d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, ama b\u00f6yle bir varsay\u0131m\u0131n pratik hi\u00e7bir k\u0131ymeti yoktur.<\/p>\n\n\n\n<p>Burada \u015fu notu d\u00fc\u015fmem yerinde olacak. \u0130cma\u0131n vukuuna aklen ya da adeten ihtimal vermeyenler genelde icmay\u0131 \u00f6nceden planlanm\u0131\u015f bir m\u00fczakere ortam\u0131 \u00fczerinden tasarlad\u0131klar\u0131 i\u00e7in alimlerin bir araya gelmesi ya da en az\u0131ndan irtibat halinde olmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Bunun i\u00e7in de meseleyi de\u011ferlendirirken ileti\u015fim ve ula\u015f\u0131m imkanlar\u0131n\u0131n k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekerek alimlerin birbirleriyle haberle\u015fip belli bir konu etraf\u0131nda fikir birli\u011fine varmalar\u0131n\u0131n normal \u015fartlarda imkans\u0131z oldu\u011funu savunuyorlar. Oysa icman\u0131n olu\u015fabilmesi i\u00e7in zorunlu olarak planlanm\u0131\u015f bir m\u00fczakere ortam\u0131na ihtiya\u00e7 oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Dolay\u0131s\u0131yla alimlerin bir araya gelmesi de, birbirleriyle haberle\u015fme i\u00e7inde olmas\u0131 da gerekmez. Alimler, hi\u00e7 biraraya gelmedikleri, birbirlerinin g\u00f6r\u00fc\u015flerinden haberdar olmad\u0131klar\u0131 halde bir konuda ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc payla\u015fabilirler. Zaten alimlerin bir araya gelmeden ayn\u0131 kanaati payla\u015fmalar\u0131 icma\u0131n kaynakl\u0131k de\u011feri a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir fakt\u00f6rd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir araya geldiklerinde birbirlerinden etkilenme, belli bir g\u00f6r\u00fc\u015f lehine yo\u011fun propaganda veya manevi bask\u0131 olu\u015fturulup duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin manip\u00fcle edilmesi gibi ku\u015fku uyand\u0131r\u0131c\u0131 \u015fartlar olu\u015fabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>E\u011fer akl\u0131n yolu birse farkl\u0131 \u00e7evrelerden insanlar belli konularda ortak tepkiler verebilirler. Mesele sonraki d\u00f6nemlerde muhtelif alimlerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini toplayan m\u00fcelliflerce ilgili konularda alimlerin ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kesin ve net bi\u00e7imde tespit edilebilmesidir. E\u011fer tespitler belli konularda alimlerin kanaatlerinin birbirleriyle \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steriyorsa -ki buna f\u0131k\u0131h-mezhepler tarihinde \u00e7ok\u00e7a \u015fahit oluyoruz- ortada ku\u015fkuya sebep olacak bir durum yok demektir.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Imkan_Tartismalarindan_Istismar_Tartismalarina\"><strong>\u0130mkan Tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u0130stismar Tart\u0131\u015fmalar\u0131na<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>\u0130kinci grup meseleyi imk\u00e2n zemininde de\u011fil de istismar zemininde de\u011ferlendirmektedir. Bunlar \u201cicma m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?\u201d sorusundan \u00e7ok \u201cicma niye var?\u201d sorusunu sorar ve kendilerince icman\u0131n d\u00f6nemin siyasi otoritesini me\u015frula\u015ft\u0131rmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015f bir mekanizma oldu\u011funu iddia ederler. Tunuslu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Dr. Ham\u00e2d\u00ee Z\u00fcveyb bunlardan biridir. Z\u00fcveyb, tarihte uleman\u0131n icma mekanizmas\u0131n\u0131 i\u015fleterek marjinal siyasi gruplar\u0131n sesini kesti\u011fini iddia eder. Gerek\u00e7e olarak da yayg\u0131n icma tariflerini bir kenara b\u0131rak\u0131p bir veya birka\u00e7 icma tan\u0131m\u0131nda ge\u00e7en \u201cehli hal vel akd\u201d tabirine dikkat \u00e7eker. Z\u00fcveyb\u2019in iddias\u0131na g\u00f6re bu, icman\u0131n sadece uleman\u0131n ittifak\u0131ndan ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yar\u0131 siyasi gruplar\u0131n da icman\u0131n olu\u015fumunda etkin oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Z\u00fcveyb\u2019in buradan vard\u0131\u011f\u0131 sonuca g\u00f6re ulema, i\u00e7ine siyasi eliti de dahil etti\u011fi icma mekanizmas\u0131yla tarih boyu mevcut siyasi otoriteyi hem me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131\u015f hem de muhaliflerine kar\u015f\u0131 elini g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir.<a href=\"#_edn11\" id=\"_ednref11\">[11]<\/a>Z\u00fcveyb\u2019in iddias\u0131na mesnet k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 <em>ehli hal vel akd<\/em> kavram\u0131 icma tan\u0131mlar\u0131n\u0131n genelini temsil etmemektedir. \u00c7ok az bir tan\u0131mda yer alan bir kavram \u00fczerinden b\u00f6yle genellemeci yarg\u0131lara varmak ilmi tarafs\u0131zl\u0131\u011fa g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor. Ayr\u0131ca ehli hal vel akd kavram\u0131 siyasi konulara m\u00fcdahil olabilecek sayg\u0131n alimlere i\u015faret etmektedir. Siyasiler nezdinde sayg\u0131n bir mevkide olmak bir alim i\u00e7in siyasi bir \u015faibe sebebi olmamal\u0131d\u0131r. \u015eaibe sebebi siyasilerin sayg\u0131s\u0131n\u0131 kazanmak de\u011fil, onlar\u0131n g\u00fcd\u00fcm\u00fcne girmektir.<\/p>\n\n\n\n<p>Klasik icma ele\u015ftirisini salt siyasi alana hasr etmeyen, yan\u0131s\u0131ra icmay\u0131 din\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel alanlar\u0131 da dizayn eden \u201cbir d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imi\u201d olarak ele\u015ftirenler de g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. \u00d6zellikle metodolojik a\u00e7\u0131dan klasik icma doktrinini tenkit eden Fazlurrahman \u00fclkemizde de hayli etkili bir fig\u00fcrd\u00fcr. Ona g\u00f6re ilk d\u00f6nemde serbest i\u00e7tihad\u0131n dinamik g\u00fcc\u00fcyle b\u00f6lgesel \u00f6l\u00e7ekte s\u00fcrekli \u00fcretilen ve Ya\u015fayan S\u00fcnnet\u2019i olu\u015fturan icma, \u0130mam \u015eafi\u00ee sonras\u0131 d\u00f6nemde \u00fcretici g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131 mevkiindeki i\u00e7tihad\u0131n s\u00f6zl\u00fc s\u00fcnnet formlar\u0131 olan \u201chadislerin\u201d arkas\u0131na itilmesiyle dondurulmu\u015ftur. \u00d6nceleri ictihad-icma d\u00fczeninde i\u015fleyen M\u00fcsl\u00fcman muhakeme art\u0131k icma-ictihad d\u00fczeninde i\u015flemeye ba\u015flam\u0131\u015f; b\u00f6ylece icma, dinamik bir s\u00fcreci temsil eden ve fonksiyonelli\u011fi ileriye y\u00f6nelik bir \u015fey iken, statik ve geriye y\u00f6nelik bir \u015fey oluvermi\u015ftir.<a href=\"#_edn12\" id=\"_ednref12\">[12]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Bu konuda Fazlurrahman\u2019\u0131n tezinin etkisinde kald\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilen Mehmet Evkuran da \u00f6zellikle halifenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n gereklili\u011fi ve ilk halifelerin se\u00e7imi gibi siyasi ve kelam\u00ee meselelerde icman\u0131n, \u015eia\u2019n\u0131n imamet s\u00f6ylemine kar\u015f\u0131 s\u00fcnn\u00ee paradigmay\u0131 m\u00fcdafaa i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f bir arg\u00fcman oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. Evkuran\u2019a g\u00f6re icma k\u00fclt\u00fcrel ve siyasal a\u00e7\u0131dan keyfi kullan\u0131ma a\u00e7\u0131k bir mekanizmad\u0131r. Onun nazar\u0131nda tarihin hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131nda, \u00fcmmetin \u00e7o\u011funun gidi\u015fat\u0131n\u0131n onaylanmas\u0131nda ve genel iradenin y\u00fcceltilmesinde icma a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Keza icma, herhangi bir nassa ya da akl\u00ee kan\u0131ta dayanma zorunlulu\u011funu hafifleterek, tarihsel tecr\u00fcbenin yan\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131na vurgu yapmakta ve kolektivizme dini bir yapt\u0131r\u0131m kazand\u0131rmaktad\u0131r.<a href=\"#_edn13\" id=\"_ednref13\">[13]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Fazlurrahman\u2019\u0131n ele\u015ftirisini hari\u00e7te tutarsak di\u011fer iki ele\u015ftiri temelde icman\u0131n i\u015flevselli\u011fiyle beslenmektedir. \u0130ki ele\u015ftirmen de icman\u0131n i\u015flevselli\u011finden kalkarak onu arg\u00fcman olarak kullananlar \u00fczerinde niyet okumas\u0131 yapmaktad\u0131r. Bu tipik bir oryantalist kurgu bi\u00e7imidir. Bir hadisin ya da din\u00ee tavr\u0131n, d\u00f6nemin siyasi konjonkt\u00fcr\u00fcyle \u00f6rt\u00fc\u015fen bir yan\u0131 varsa, di\u011fer sa\u011flama verilerini hesaba katmadan ona siyasi arkaplan aray\u0131\u015f\u0131na girmek tak\u0131nt\u0131l\u0131 bir tutumdur. S\u00f6zgelimi Efendimiz, \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc baz\u0131 siyasi konjonkt\u00fcrleri hesaba katarak \u00fcmmetin sulh u selameti i\u00e7in sab\u0131r ve s\u00fck\u00fbnet tavsiye etmi\u015f olabilir. A\u00e7\u0131ktan inkarc\u0131 olmad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece emirlerinize ayaklanmay\u0131n vb. hadisleri<a href=\"#_edn14\" id=\"_ednref14\">[14]<\/a> ve Ehl-i s\u00fcnnetin bu do\u011frultuda olu\u015fan pasif direni\u015f gelene\u011fini ilgili hadislerin eseri g\u00f6rmek yerine, ilgili hadisleri siyasi konjonkt\u00fcr\u00fcn eseri g\u00f6rmek fazla pe\u015fin h\u00fck\u00fcml\u00fc bir yarg\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Belirtti\u011fim gibi burada tipik oryantalist bir tarih kurgusuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Bu kurguya g\u00f6re ilk halifeler d\u00f6nemi de dahil M\u00fcsl\u00fcmanlar siyasi otoriteyi se\u00e7ip belirlememi\u015f, siyasi otorite kendisini M\u00fcsl\u00fcmanlara dayatm\u0131\u015f, ama kabilev\u00ee ama askeri g\u00fcc\u00fcyle otoritesini kan\u0131ksatm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zkonusu hadisler ve icma gibi kelami arg\u00fcmanlar daha sonra tarihi durumu onaylamak, muhalif-marjinal siyas\u00ee gruplar\u0131 susturmak \u00fczere \u00fcretilip servise sokulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n<p>Hulefa-i ra\u015fidin d\u00f6neminden sonra -belli d\u00f6nemleri ve isimleri istisna kayd\u0131yla- siyasi otoritenin din\u00ee arg\u00fcmanlar\u0131 n\u00fcfuzlar\u0131n\u0131 peki\u015ftirmek, muhaliflerin elini zay\u0131flatmak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 bir vak\u0131ad\u0131r. Siyaset tarihi, be\u015fer\u00ee-behim\u00ee g\u00fcd\u00fclerin \u00e7etin s\u0131navdan ge\u00e7ti\u011fi bir tarihtir ve kimse siyas\u00ee tarihimizin s\u00fctten \u00e7\u0131km\u0131\u015f ak ka\u015f\u0131k oldu\u011funu iddia etmemi\u015ftir. Problem siyaset tarihi \u00fczerinden din ele\u015ftirisi yapmaya kalk\u0131\u015fmakt\u0131r. Her biri Efendimiz\u2019den sahih senetlerle ve muhtelif kanallarla nakledilen hadislerin ve bunlar sayesinde olu\u015fan M\u00fcsl\u00fcman \u015fuur ve hassasiyetinin asr-\u0131 saadet ve sahabe d\u00f6neminden beri var oldu\u011funu g\u00f6rmezden gelip siyas\u00ee istikrar nam\u0131na sonradan tasarlanm\u0131\u015f birer kurgu gibi takdim etmenin as\u0131l kendisi kurgucu bir tarih okumas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n cevap veremedi\u011fi soru \u015fudur: Efendimiz\u2019den sonra halife olan Hz. Ebubekir, soyu Kurey\u015f i\u00e7inde g\u00fc\u00e7l\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131 ve kendisinden soyca daha g\u00fc\u00e7l\u00fc isimler bulundu\u011fu halde nas\u0131l oldu da ciddi bir direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015fmadan, birka\u00e7 g\u00fcn i\u00e7inde, da\u011f\u0131lmaya y\u00fcz tutan \u00fcmmeti toparlayan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir halife olabildi? Binlerce sahabi Hz. Ebubekir\u2019in ismi \u00fczerinde bu ittifaka nas\u0131l vard\u0131lar?<\/p>\n\n\n\n<p>Hz. Ebubekir\u2019in Efendimiz nezdindeki mevkiini ve faziletlerini anlatan ve ba\u015f\u0131ndan beri sahabe taraf\u0131ndan bilinen hadisleri yok sayarak bu soru cevaplanabilir mi? Hz. Ebubekir isminin halife se\u00e7iminin arkas\u0131ndaki ittifak\/icma zaten i\u015fbu sahabe fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ifadesidir. \u0130cman\u0131n mutlaka bir m\u00fcstenedi oldu\u011funu, yani ayet, hadis ve saadet asr\u0131ndan bir dayana\u011f\u0131\/gerek\u00e7esi bulundu\u011funu s\u00f6ylerken kast edilen de budur. \u015eu durumda sahabe ya da sonraki M\u00fcsl\u00fcman nesiller bir hususta ortak tav\u0131r ald\u0131klar\u0131nda bunun arkas\u0131nda insanlar\u0131 par\u00e7alayan keyfilikten de\u011fil, i\u015faret etti\u011fim hadislerde oldu\u011fu gibi birle\u015ftirici delilden s\u00f6z etmek daha ger\u00e7ek\u00e7i olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3><span id=\"Icma_Ictihadi_Dondurmus_mudur\"><strong>\u0130cma \u0130\u00e7tihad\u0131 Dondurmu\u015f mudur?<\/strong><\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Son olarak Fazlurrahman\u2019\u0131n ele\u015ftirisine de birka\u00e7 c\u00fcmleyle temas ederek s\u00f6z\u00fc noktalamak istiyorum. Fazlurrahman\u2019\u0131n, kadim hadis-f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131ndan c\u0131mb\u0131zlad\u0131\u011f\u0131 birka\u00e7 rivayetteki ifadelere dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u201cYa\u015fayan s\u00fcnnet\u201d teorisi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir problem yuma\u011f\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in bu makalede onu bir b\u00fct\u00fcn olarak tart\u0131\u015fma imkan\u0131m olmayacak. Sadece \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirim, Fazlurrahman\u2019\u0131n an\u0131lan teori i\u00e7in istihdam etti\u011fi icma, asl\u0131nda formel olarak ne Kur\u2019an\u2019la ne de S\u00fcnnet\u2019le temellendirilmesi s\u00f6zkonusu olmayan demokratik fikirlerdir. Bu fikirlerin ba\u011fl\u0131 kalmak zorunda oldu\u011fu tek \u00f6l\u00e7\u00fc vard\u0131r: Kur\u2019an\u2019\u0131n ruhu. Kur\u2019an\u2019\u0131n ruhundan kimin ne anlad\u0131\u011f\u0131 hususu ise tam bir muammad\u0131r. Herkesin birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 \u015feyler anlamas\u0131 ve s\u00f6zkonusu ruhu\/normu forma d\u00f6kmek ad\u0131na binbir teklif ortaya atmas\u0131 i\u015ften de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<p>Fazlurrahman bu tekliflere ictihad diyor ve bu ictihadlar\u0131n icmaya d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fini ve bu icman\u0131n da Ya\u015fayan s\u00fcnnet\u2019i olu\u015fturaca\u011f\u0131n\u0131 tasarl\u0131yor. Ama s\u00f6zkonusu muhtelif fikir ve ictihadlar\u0131n nas\u0131l icmaya d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fine dair somut bir \u015fey s\u00f6ylemiyor. Bu fikirleri kim, nas\u0131l birle\u015ftirip icmaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek? Bu bak\u0131mdan Fazlurrahman\u2019\u0131n s\u00fcnnetin bile \u00f6n\u00fcne koydu\u011fu icma tasar\u0131m\u0131n\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i bir yan\u0131 yoktur. Fazlurrahman\u2019\u0131n icmadan \u00fcreticilik beklemesi de yerinde bir beklenti de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc icma, ictihad gibi \u00fcretici bir bilgi kayna\u011f\u0131 de\u011fil, koruyucu ve y\u00f6nlendirici bir bilgi kayna\u011f\u0131d\u0131r. En ba\u015fta da ayetlerdeki delalet \u00f6rg\u00fcs\u00fcn\u00fc asr-\u0131 saadet \u00f6l\u00e7\u00fclerinde muhafaza ederek dinin Efendimiz d\u00f6nemindeki temel orijinal formunu korumaya d\u00f6n\u00fck bir kaynakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slam\u2019da bilgi, fikir, h\u00fck\u00fcm ve strateji \u00fcreten ara\u00e7 ictihad ve nazard\u0131r. M\u00fcctehid, gerek ayet-hadisleri yorumlarken ba\u015fvurdu\u011fu istinbat i\u00e7tihad\u0131 s\u0131ras\u0131nda, gerek maslahat, \u00f6rf, sedd-i zer\u00e2i gibi t\u00e2l\u00ee h\u00fck\u00fcm mekanizmalar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irdi\u011fi yal\u0131n ictihad faaliyeti s\u0131ras\u0131nda ancak icma hudutlar\u0131n\u0131 g\u00f6zeterek asr-\u0131 saadetle ba\u011f\u0131n\u0131 koruyabilir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Son s\u00f6z yerine, ne Fazlurrahman\u2019\u0131n \u201ci\u00e7tihad\u0131 donduran icma\u201d s\u00f6ylemi, ne Z\u00fcveyb ve Evkuran\u2019\u0131n kaleminden \u00e7\u0131kan tarihe dair spek\u00fclasyonlar ger\u00e7ek soruna parmak basan ele\u015ftirilerdir. Aksine bunlar as\u0131l sorunu g\u00f6lgeleyen yan\u0131lt\u0131c\u0131 tart\u0131\u015fmalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>As\u0131l sorun kanaatimce \u015fu iki sorunun cevab\u0131nda temerk\u00fcz ediyor: Birincisi, tarihte sahabeyi vatanlar\u0131 Mekke\u2019den fera\u011fate zorlayan \u0130slam\u2019\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda fera\u011fat haddimiz ne kadar? Ger\u00e7ek \u0130slam\u2019\u0131 m\u0131 ar\u0131yoruz, yoksa ger\u00e7e\u011fimizi onaylayacak bir \u0130slam m\u0131? \u0130kincisi, muhakemesi Kur\u2019an, S\u00fcnnet ve S\u00eeret \u00f6l\u00e7\u00fclerinde i\u015fleyen, vak\u0131a g\u00f6m\u00fclmeyen ama vak\u0131a kar\u015f\u0131 k\u00f6r ya da \u015fa\u015f\u0131 olmayan, g\u00fcn\u00fcn icma\u0131n\u0131\/cemaat g\u00f6r\u00fc\u015f ve tavr\u0131n\u0131 ortaya koyacak basiretli m\u00fcctehidlerimiz var m\u0131?<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote\"><p><strong>Bu makaleyi okuyanlar i\u00e7in tavsiye yaz\u0131lar:<br><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/fikih-usulu-nedir\/\" title=\"F\u0131k\u0131h Usul\u00fc Nedir?\">F\u0131k\u0131h Usul\u00fc Nedir?<br><\/a><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/kiyas-nedir\/\" title=\"K\u0131yas Nedir?\">K\u0131yas Nedir?<br><\/a><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/ictihat-nedir\/\" title=\"\u0130\u00e7tihat Nedir?\">\u0130\u00e7tihat Nedir?<br><\/a><a href=\"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/bes-soruda-icma\/\" title=\"Be\u015f Soruda \u0130cma\">5 Soruda \u0130cma<\/a><\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p><strong>Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p><a id=\"_edn1\" href=\"#_ednref1\">[1]<\/a> \u015eevk\u00e2n\u00ee, <em>\u0130r\u015fad\u00fc\u2019l-fuh\u00fbl<\/em>, s. 383.<br><a id=\"_edn2\" href=\"#_ednref2\">[2]<\/a> Ebu\u2019l-H\u00fcseyn el-Basr\u00ee, <em>el-Mutemed f\u00ee us\u00fbli\u2019l-f\u0131kh<\/em>, c. 2, s. 458.<br><a id=\"_edn3\" href=\"#_ednref3\">[3]<\/a> Muhammed R\u0131za el-Muzaffer, <em>Usul\u00fc\u2019l-f\u0131kh<\/em>, s. 91.<br><a id=\"_edn4\" href=\"#_ednref4\">[4]<\/a> Ali Abdurraz\u0131k, <em>el-\u0130cm\u00e2 fi\u2019\u015f-\u015feriati\u2019l-\u0130slamiyye<\/em>, s. 16.<br><a id=\"_edn5\" href=\"#_ednref5\">[5]<\/a> Abdullah et-T\u00fcrk\u00ee, <em>Us\u00fbl\u00fc mezhebi\u2019l-\u0130mam Ahmed<\/em>, s. 370; \u0130bn\u00fc\u2019n-Necc\u00e2r el-Hanbel\u00ee, <em>\u015eerhu\u2019l-kevkebi\u2019l-m\u00fcn\u00eer<\/em>, c. 2, s. 213.&nbsp;<br><a id=\"_edn6\" href=\"#_ednref6\">[6]<\/a> \u0130bn\u00fc\u2019n-Necc\u00e2r el-Hanbel\u00ee, <em>\u015eerhu\u2019l-kevkebi\u2019l-m\u00fcn\u00eer<\/em>, c. 2, s. 213.<br><a id=\"_edn7\" href=\"#_ednref7\">[7]<\/a> Bilal Aybakan, <em>F\u0131k\u0131h ilminin olu\u015fum s\u00fcrecinde icma<\/em>, s. 127.<br><a id=\"_edn8\" href=\"#_ednref8\">[8]<\/a> Abdulmelik el-C\u00fcveyn\u00ee, el-Burhan, c. 2, s. 434.<br><a id=\"_edn9\" href=\"#_ednref9\">[9]<\/a> Abdulvehhab Hallaf, <em>\u0130lm\u00fc Usul\u00fc\u2019l-f\u0131kh<\/em>, s. 50.<br><a id=\"_edn10\" href=\"#_ednref10\">[10]<\/a> Muhammed Hudar\u00ee Bek, <em>Usul\u00fc\u2019l-f\u0131kh<\/em>, s. 285.<br><a id=\"_edn11\" href=\"#_ednref11\">[11]<\/a> Dr. Hamad\u00ee Z\u00fcveyb, Cedel\u00fc\u2019l-us\u00fbli ve\u2019l-vak\u0131\u2019, s. 625.<br><a id=\"_edn12\" href=\"#_ednref12\">[12]<\/a> Fazlurrahman, <em>Tarih boyunca \u0130slam\u00ee metodoloji sorunu<\/em>, s. 38.<br><a id=\"_edn13\" href=\"#_ednref13\">[13]<\/a> Mehmet Evkuran, S\u00fcnn\u00ee paradigmay\u0131 anlamak, 226.<br><a id=\"_edn14\" href=\"#_ednref14\">[14]<\/a> Bkz., Buhari, 6647.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130&ccedil;indekilerGiri\u015f\u0130cm\u00e2: M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Ortak \u015euuru\u0130cman\u0131n Kaynakl\u0131\u011f\u0131 Tart\u0131\u015fmas\u0131\u0130cman\u0131n \u0130mkan\u0131 Tart\u0131\u015fmas\u0131Modern D\u00f6nem Tart\u0131\u015fmalar\u0131\u0130mkan Tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u0130stismar Tart\u0131\u015fmalar\u0131na\u0130cma \u0130\u00e7tihad\u0131 Dondurmu\u015f mudur? Giri\u015f \u0130nsanlar fikir, me\u015frep ve k\u00fclt\u00fcr farkl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen belli konularda ortak tepkiler verebilirler ve biz bu duruma \u015fa\u015f\u0131rmak yerine \u201cakl\u0131n yolu birdir\u201d diyerek basit ama ikna edici bir izah getiririz. Binlerce y\u0131ld\u0131r biriken hayat tecr\u00fcbesi nerede-nas\u0131l davranaca\u011f\u0131 konusunda insan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4222,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3786"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3786"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3786\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5074,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3786\/revisions\/5074"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4222"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3786"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3786"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3786"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}