Peygamber Efendimiz (sav) Medine\u2019ye hicret ederek buray\u0131 bir k\u00fclt\u00fcr \u015fehrine \u00e7evirmeyi planlam\u0131\u015ft\u0131r ve bu do\u011frultuda ilk olarak baz\u0131 ad\u0131mlar atm\u0131\u015ft\u0131r. Elbette ki bir yerin k\u00fclt\u00fcr seviyesinin artmas\u0131 ve halk\u0131n\u0131n daha bilin\u00e7li olmas\u0131 i\u00e7in ilim \u015fartt\u0131r. \u0130limsiz bir devletin devletler muvazenesine girmesi tam bir \u00fctopyad\u0131r. Bu y\u00fczden Peygamberimiz hen\u00fcz Mekke\u2019de iken Akabe Biat\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan Musab Bin Umeyr\u2019i \u00f6\u011fretmen olarak Medine\u2019ye g\u00f6ndermi\u015ftir. (\u0130bni Sa\u2019d, 4\/155) B\u00f6ylelikle Medine\u2019de ilm\u00ee anlamda ilk ad\u0131m\u0131 atm\u0131\u015ft\u0131r. Zaten Peygamber Efendimizin genel olarak hayat\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ilme verdi\u011fi \u00f6nem rahat\u00e7a g\u00f6r\u00fclecektir. Gerek Bedir\u2019deki esirlerden her birini on ki\u015fiye okuma yazma \u00f6\u011fretmesi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda serbest b\u0131rakmas\u0131, gerek Suffa ad\u0131nda o d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131nda bir okul kurdurmas\u0131 bunlar\u0131n somut bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n\n\n\n
E\u011fitim ve \u00f6\u011fretim, ayn\u0131 zamanda ibadethane yan\u0131nda, misafirhane ve okul olarak kullan\u0131lan Mescid-i Nebevi\u2019nin in\u015fa edilmesiyle daha resmi bir hal almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Mescid-i Nebevi\u2019deki bu okula Suffa deniliyordu. Suffa\u2019dan \u0130bni Mesut, \u0130bni \u00d6mer, Eb\u00fb Zer, Bilal-i Habe\u015fi ve \u00e7ok hadis rivayet etmesi ile me\u015fhur olan Ebu Hureyre gibi sahabenin \u00e7ok \u00f6nemli baz\u0131 simalar\u0131 yeti\u015fmi\u015ftir. Hatta Ashab-\u0131 Suffe\u2019nin say\u0131s\u0131 d\u00f6rt y\u00fcze kadar y\u00fckselmi\u015f ve art\u0131k Suffa\u2019ya s\u0131\u011famayan \u00f6\u011frenciler i\u00e7in Medine\u2019de Mekremet \u0130bni Nevfel\u2019in evinde Daru\u2019l-Kurra ad\u0131nda yeni bir okul a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Suffa\u2019da Kuran-\u0131 Kerim \u00f6\u011frenildi\u011fi i\u00e7in talebelerine k\u00e2rii de denmi\u015ftir (Muhammed Hamidullah, \u0130slam Peygamberi, s.770). \u00dcstelik bu e\u011fitim alanlar\u0131 sadece \u0130slami ilimler ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildi. Kozmoloji, astroloji, t\u0131p, meteoroloji gibi ilimler Medinelilerin i\u015ftigal etti\u011fi ilimler idi. (A.g.e, s.780)<\/p>\n\n\n\n
K\u00fclt\u00fcr konusuna ge\u00e7ersek, bu kavram\u0131n tarifinde bir zorlukla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. K\u00fclt\u00fcrle ilgili Cemil Meri\u00e7; \u201ck\u00fclt\u00fcr \u00e7ok kaypak bir kavramd\u0131r, tam olarak tan\u0131mlayamazs\u0131n\u0131z\u201d, der. (Cemil Meri\u00e7, K\u00fclt\u00fcrden \u0130rfana, s.17) Ama biz Herder\u2019in tan\u0131m\u0131n\u0131 esas alaca\u011f\u0131z: \u201cK\u00fclt\u00fcr; bir toplumun ya\u015fam tarz\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Musab bin Umeyr\u2019in Medine\u2019deki tebli\u011f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 halkta makes bulmu\u015ftu. \u0130nsanlar art\u0131k oluk oluk \u0130slam\u2019a giriyorlard\u0131. Bu insanlar\u0131n M\u00fcsl\u00fcman olu\u015flar\u0131 tabii olarak Peygambere ittibay\u0131 gerektiriyor ve hal, hareketlerini taklit etmek ve tavsiyelerini yerine getirmek anlam\u0131na geliyordu. Nitekim \u00f6yle oldu. Hatta baz\u0131 fakihler Medine ehlinin amelini dinde delil saymaktad\u0131r. Zira Medine\u2019deki toplum hayat\u0131na Efendimiz y\u00f6n veriyordu. Peygamberin al\u0131\u015fveri\u015ften yeme i\u00e7me adab\u0131na bir dizi hareketi Medine toplumunu etkiliyordu. \u00d6yleyse Peygamberimizin davran\u0131\u015flar\u0131na bakarak Medine ehlinin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenebiliriz.<\/p>\n\n\n\n
Ayr\u0131ca \u0130slam dininin emretti\u011fi ibadetlerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Medine\u2019de farz olmas\u0131 toplumu etkilemi\u015f ve bir ibadet gelene\u011fi olu\u015fturmu\u015ftur. Bu ibadetleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn: Namaz, \u0130slam dininin en \u00f6nemli ibadetidir. Peygamberimiz bunu bir hadisinde \u201cCennetin anahtar\u0131 namazd\u0131r, namaz\u0131n anahtar\u0131 da abdesttir.\u201d (M\u00fcsned) s\u00f6z\u00fcyle belirtmi\u015ftir. Bu \u00f6nemli ibadet Kuran-\u0131 Kerim\u2019de bir\u00e7ok ayette zikredilir. \u00d6rne\u011fin \u201cNamaz k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden ve fuh\u015fiyyattan korur.\u201d (Ankebut, 45) Namaz\u0131n hem bireysel hem de toplumsal faydalar\u0131 vard\u0131r. Bireysel olarak yukar\u0131daki ayette belirtildi\u011fi \u00fczere insan\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden uzakla\u015ft\u0131r\u0131r ve kendisine bunca nimeti veren Allah\u2019a boyun e\u011ferek O\u2019na kar\u015f\u0131 kulluk vazifesini ifa etti\u011fi i\u00e7in kendisini iyi hisseder. Toplumu insanlar olu\u015fturdu\u011fu i\u00e7in namaz k\u0131lan toplum da k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden ka\u00e7ar. Ayr\u0131ca insanlara birlik ruhu verir ve onlar\u0131 bir noktada toplar. Bu sebeple Efendimiz cemaat ile k\u0131l\u0131nan namaz\u0131n 27 derece daha \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu s\u00f6yler. (Buh\u00e2r\u00ee, Ezan 30)<\/p>\n\n\n\n
Orucun evrensel bir ibadet oldu\u011funu ise Rabbimiz \u015f\u00f6yle beyan eder: \u201cOru\u00e7 sizden \u00f6ncekilere farz k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi size de farz k\u0131l\u0131nd\u0131.\u201d (Bakara, 183) Oru\u00e7 insanlar\u0131n duygular\u0131na belli bir kota koyar. Bu y\u00fczden insanlar daha duyarl\u0131 ve anlay\u0131\u015fl\u0131 hale gelir. Medine toplumundaki M\u00fcsl\u00fcmanlar da oru\u00e7 tuttuklar\u0131 i\u00e7in orucun etkisi topluma yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131. Ayn\u0131 \u015fekilde zek\u00e2t Kuran-\u0131 Kerim\u2019de \u00f6zellikle \u201cNamaz\u0131n\u0131z\u0131 k\u0131l\u0131n, zek\u00e2t\u0131n\u0131z\u0131 verin\u201d (Nur, 56) \u015feklinde s\u0131k\u00e7a ge\u00e7er. M\u00fcsl\u00fcmanlar toplumdaki ekonomik dengeyi sa\u011flayabilmek i\u00e7in mallar\u0131ndan k\u0131rkta birlik pay\u0131 zek\u00e2t olarak verirlerdi. B\u00f6ylelikle fakirler a\u00e7l\u0131k ile pen\u00e7ele\u015fmekten kurtulurdu. \u0130slam\u2019\u0131n d\u00f6rt temel ibadetinden hac, yine M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 belli bir zamanda, belli bir mek\u00e2na toplayan bir ibadettir. Hac ki\u015fiye mah\u015feri hat\u0131rlat\u0131r. Onu d\u00fcnyadan koparacak duygular hissettirir. Toplumsal olarak birlik olmaya, y\u0131ll\u0131k belli kararlar almaya ve isti\u015fare yapmaya yarar.<\/p>\n\n\n\n
Bu asl\u00ee ibadetlerin yan\u0131 s\u0131ra bunlara \u00f6n haz\u0131rl\u0131k olan baz\u0131 uygulamalar vard\u0131r. Ezan, abdest bu uygulamalardan say\u0131labilir. Ezan her \u0130slam toplumunda g\u00f6r\u00fclen bir de\u011ferdir. Bu de\u011fer \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u00f6yle bir yerle\u015fmi\u015ftir ki art\u0131k \u0130slam\u2019\u0131n bir \u015fiar\u0131 haline gelmi\u015ftir. \u00d6yle ki bir beldedeki camiler ve ezan sesleri, o beldenin M\u00fcsl\u00fcman bir belde oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. \u0130badetlere bir di\u011fer haz\u0131rl\u0131k ise abdesttir. Abdest de ayn\u0131 \u015fekilde Kuran\u2019da emrolunmu\u015ftur. (Maide, 6) \u0130slam dini ba\u015f\u0131ndan beri temizli\u011fe \u00f6nem vermi\u015ftir. Bunu me\u015fhur \u201cTemizlik iman\u0131n yar\u0131s\u0131d\u0131r.\u201d (M\u00fcslim, tah\u00e2ret 1) hadisinden rahat\u00e7a anlayabiliriz. Abdest al\u0131nca insan pislikten temizlenir. \u0130badetler insan\u0131n i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 temizledi\u011fi gibi abdest de d\u0131\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131 temizler.<\/p>\n\n\n\n
\u0130badetlerin Medine\u2019deki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n hayat\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip olmas\u0131, beraberinde ibadethaneleri de \u00f6nemli k\u0131l\u0131yor. Zira M\u00fcsl\u00fcmanlar genellikle namazlar\u0131n\u0131 cemaat ile k\u0131larlard\u0131. Bu da mescitlerin \u00e7ok i\u015flek bir durumda oldu\u011funu g\u00f6sterir. Ancak bu mescitlerin en \u00f6nemlisi \u015f\u00fcphe yok ki Mescid-i Nebi\u2019dir. Mescid-i Nebi Medine\u2019de bir \u00fcs g\u00f6revi g\u00f6rmekte ve di\u011fer mescitlere nispeten merkez addedilmekte idi. Bu sebeple Cuma namazlar\u0131nda di\u011fer mescit cemaatleri Mescid-i Nebi\u2019de toplan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Medine\u2019nin ahlak\u00ee ve toplum yap\u0131s\u0131nda yukar\u0131da anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi Peygamberimiz \u00e7ok etkili idi. \u0130nsanlar Peygamberimizin emirlerini harfiyen uygulad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, her \u015fey Efendimizin tasarlad\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fiyordu. Efendimizin ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi baz\u0131 faaliyetleri ele alacak olursak ba\u015fta muah\u00e2t\u0131 (karde\u015fli\u011fi) zikredebiliriz. Efendimiz Medine\u2019ye geldi\u011finde yapt\u0131\u011f\u0131 ilk i\u015flerden birisi Ensar ve Muhaciri birbirlerine karde\u015f yapmas\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda bu karde\u015flik genel olarak M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bir \u00f6zelli\u011fidir. (Hucurat, 10) Sahabeler birbirlerine karde\u015f olduktan sonra birbirlerini daha \u00e7ok kollam\u0131\u015f, birbirlerinin yard\u0131m\u0131na ko\u015fmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u015f hayat\u0131nda ise Mekkeliler ticaret yap\u0131p Medineliler de zirai i\u015fler ile me\u015fgul oluyorlard\u0131. Bu i\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131, \u015fehri i\u015f olanaklar\u0131 ve ekonomi a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha zengin k\u0131l\u0131yordu. Ayr\u0131ca bu genel karde\u015fli\u011fin yan\u0131nda Efendimiz baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6zel olarak karde\u015f k\u0131l\u0131yordu. Mesela Hz. Ebubekir ile Haris bin Z\u00fcbeyr, Hz. \u00d6mer ile Itban \u0130bni Malik birbirlerine karde\u015f ilan edilmi\u015flerdir. (Buh\u00e2r\u00ee, menakibu\u2019l-ensar, 3) Bu karde\u015flik sayesinde \u015fehir olarak birbirlerinden farkl\u0131 olan ki\u015filerin bir \u015fehirde nizaya ve karga\u015faya mahal vermeden ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrmeleri sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Di\u011fer taraftan biliyoruz ki her b\u00f6lgenin di\u011fer b\u00f6lgeye nispeten elbisesi ve giyim tarz\u0131 farkl\u0131l\u0131k arz eder. Ancak \u0130slam bu farkl\u0131l\u0131klara ve giyimlere baz\u0131 s\u0131n\u0131rlar \u00e7izmi\u015ftir. Medine halk\u0131n\u0131n giyim ku\u015famlar\u0131na da Efendimiz baz\u0131 s\u0131n\u0131rlar getirmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin kibirli ve di\u011fer insanlardan daha haval\u0131 g\u00f6steren ipek giysileri yasaklam\u0131\u015ft\u0131r. (Buh\u00e2r\u00ee, Kitabu\u2019l-libas, 1979) Ayn\u0131 \u015fekilde bir kibir alameti olarak elbiseleri yerde s\u00fcr\u00fcklemeyi ve giysilerin a\u015f\u0131k kemiklerini ge\u00e7mesini yasaklam\u0131\u015ft\u0131r. (A.g.e, 1973)<\/p>\n\n\n\n
Efendimiz elbiselere bir ayar verdi\u011fi gibi bunlar\u0131n nas\u0131l giyilece\u011fi hakk\u0131nda tavsiye verdi\u011fi de olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin bir hadisinde \u201cSizden biri ayakkab\u0131lar\u0131n\u0131 giyerken sa\u011fdan ba\u015flas\u0131n, \u00e7\u0131kar\u0131rken de soldan \u00e7\u0131kars\u0131n\u201d (A.g.e, 1994) demi\u015ftir. Elbette ki burada kast etti\u011fi sadece ayakkab\u0131 de\u011fil, genel olarak b\u00fct\u00fcn giysilerdir. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n yan\u0131nda Efendimiz en \u00f6nemli d\u00fcsturu ise her hususta m\u00fc\u015friklere muhalefet etmek idi. Zira \u201cM\u00fc\u015friklere muhalefet edin; sakallar\u0131 uzat\u0131n, b\u0131y\u0131klar\u0131 k\u0131salt\u0131n\u201d (A.g.e, 1997) \u015feklindeki hadisi hem sahabe \u00fczerinde bir tarz olu\u015fturuyor hem de m\u00fc\u015friklere kar\u015f\u0131 bir nefret duygusu a\u015f\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n
Medine toplumunda \u0130slam\u2019\u0131n etkisi hemen her sahada g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Tabii olarak yeme i\u00e7me gibi mutat fiillerde de g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Allah\u2019\u0131n domuz etini haram k\u0131l\u0131\u015f\u0131 gibi (Bakara, 173) Efendimizin yeme i\u00e7me ile ilgili birtak\u0131m k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 ve tavsiyeleri vard\u0131r. \u0130slam kibirlenmenin haram oldu\u011funu s\u00f6yler. Dolayl\u0131 olarak insanda kibir meydana getirecek \u015feyleri de yasaklar. Mesela Huzeyfe (r.a.), Efendimizin alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f kaplarda yemek yemeyi yasaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. (Buh\u00e2r\u00ee, Kit\u00e2bu\u2019l-libas, 1990) Yemek adab\u0131na dair ise \u00d6mer bin Ebu Seleme\u2019ye \u015funlar\u0131 \u00f6\u011f\u00fctlemi\u015ftir Efendimiz: \u201cEy o\u011ful! Yeme\u011fe besmele ile ba\u015fla ve sa\u011f elin ile ve kendi \u00f6n\u00fcnden ye!\u201d (Buh\u00e2r\u00ee, Kit\u00e2bu\u2019l-et\u2019\u0131me, 1888) Di\u011fer bir hadisinde ise \u201cBen yaslanarak yemem\u201d (A.g.e, 1895) diyerek asl\u0131nda \u201csiz de yaslanarak yemeyin\u201d demi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n yan\u0131nda Efendimiz az yer ve sofras\u0131nda bir fakiri doyurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. (A.g.e, 1992) Ayn\u0131 \u015fekilde i\u00e7eceklerde M\u00fcsl\u00fcmanlara baz\u0131 k\u0131s\u0131tlamalar getirilmi\u015f ve tavsiyeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Allah bir ayetinde i\u00e7ki i\u00e7meyi haram k\u0131lar. (Maide, 90-91) Ayn\u0131 ayette kumar oynamay\u0131 da haram k\u0131larak toplumu bu iki felaketten uzak tutar. Bu haraml\u0131k hadislere de konu olmu\u015ftur. (Buh\u00e2r\u00ee, Kitabu\u2019l-e\u015fribe, 1930) Ayr\u0131ca Efendimizin suyu \u00fc\u00e7 yudumda i\u00e7ti\u011fi bize ula\u015fan bilgilerdendir. (A.g.e, 1945) Efendimizin her hareketini uygulamaya \u00e7al\u0131\u015fan Medine halk\u0131, bu emirleri yerine getirerek ahlakl\u0131 bir toplum in\u015fa etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n
Meslek ve sanatlar bir toplumda hayat\u0131n idame ettirilmesi i\u00e7in olmazsa olmazd\u0131r. Bu hususta Efendimizin \u201cAllah kulunun helal kazanc\u0131 i\u00e7in yorgun d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rmeyi sever.\u201d hadisi Peygamberin \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6vd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir. Bu \u015fekilde al\u0131n terine de\u011fer veren \u0130slam, haks\u0131z kazan\u00e7 olan faizi de yasaklayarak toplumdaki bu ahlaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 engellemi\u015ftir. (Bakara 275) Peki, Medine ehlinin genel sanat u\u011fra\u015flar\u0131 ne idi? Ba\u015fl\u0131ca \u015funlar\u0131 sayabiliriz: Yaz\u0131 yazma \u00f6\u011fretmenli\u011fi, terc\u00fcmanl\u0131k, duvarc\u0131l\u0131k, t\u00fcccarl\u0131k, kasapl\u0131k, taht\u0131revan ve yatak yap\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, kap, ka\u00e7ak ve tencere yap\u0131m\u0131, demircilik, tabiplik, f\u0131r\u0131nc\u0131l\u0131k, berberlik, koku sat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, dericilik, ziraat\u00e7\u0131l\u0131k. (Muhamed Hamidullah, \u0130slam Peygamberi, s.991)<\/p>\n\n\n\n