{"id":3969,"date":"2020-09-12T10:06:00","date_gmt":"2020-09-12T07:06:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=3969"},"modified":"2022-10-17T16:55:49","modified_gmt":"2022-10-17T13:55:49","slug":"ibni-haldun-ile-islami-ilimler-uzerine-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/ibni-haldun-ile-islami-ilimler-uzerine-2\/","title":{"rendered":"\u0130bni Haldun ile \u0130slami \u0130limler \u00dczerine -2-"},"content":{"rendered":"\n

Evet \u00fcstad\u0131m, en son f\u0131kh\u0131n g\u00fcncel vechesini konu\u015fmu\u015f, us\u00fbl\u00fcne ge\u00e7ece\u011fimizi s\u00f6ylemi\u015ftik. Us\u00fbl\u00fc f\u0131kh\u0131n tarifiyle ba\u015flayal\u0131m isterseniz, buyurun.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

H\u00fck\u00fcm ve tekliflerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 noktas\u0131nda \u015feri delillerin incelenmesidir us\u00fbl\u00fc f\u0131k\u0131h. \u015eeri delillerin as\u0131llar\u0131 da malum, kitap (Kuran) ve onun a\u00e7\u0131klamas\u0131 olan S\u00fcnnet.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131yas yok mu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sallallah\u00fc aleyhi vesellem Efendimiz d\u00f6neminde h\u00fck\u00fcmler Kuran\u2019dan al\u0131n\u0131r, gerekli yerlerde Efendimiz kavli veya fiili beyanda bulunurdu. Dolay\u0131s\u0131yla ba\u015fka bir nakle veya k\u0131yasa gerek yoktu. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda S\u00fcnnet\u2019in hucciyyeti, ba\u011flay\u0131c\u0131 bir delil olu\u015fu noktas\u0131nda\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u00dcstad\u0131m, bi saniye! Kuran ve S\u00fcnnet\u2019in ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaya l\u00fczum yok herhalde. \u0130cma i\u00e7in bir \u015feyler s\u00f6yleyebilirsiniz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130cma\u0131n \u015feri delil olu\u015fu, sahabe toplulu\u011funun kendilerine muhalefet edenlere \u015fiddetli \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131d\u0131r. Cemaatin hatada birle\u015fmeyecek denli masum oldu\u011funu hesaba katarsak, bu kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n alt\u0131nda sabit bir delilin yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Peki, k\u0131yas nas\u0131l do\u011fdu ve geli\u015fti?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sallallah\u00fc aleyhi vesellem Efendimizin ard\u0131ndan \u00e7\u0131kan bir\u00e7ok yeni hadise, mevcut naslar\u0131n kapsam\u0131na girmiyordu. Bu sefer sahabe ve selef \u00e2limleri benzer meseleleri birbirine k\u0131yas etmeye, yak\u0131n mevzular\u0131 ayn\u0131 h\u00fck\u00fcm \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda toplamaya ba\u015flad\u0131lar. Bunlar\u0131n belli \u015fartlar\u0131 var elbette.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylelikle d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc as\u0131l, yani k\u0131yas literat\u00fcre yerle\u015fti, anlad\u0131m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ve sahabenin icma\u0131yla k\u0131yas \u015feri bir delil oldu, buras\u0131 \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n

Yine de icma ile k\u0131yasa itiraz\u0131 olanlar var ama?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Cumh\u00fbr ulema d\u00f6rt as\u0131lda ittifak halindedir. K\u0131yas ve icmada ileri s\u00fcr\u00fclen baz\u0131 aksi g\u00f6r\u00fc\u015fler \u015faz kabilindendir, \u00f6nemli de\u011fil. Onun d\u0131\u015f\u0131nda mezkur d\u00f6rt as\u0131la ba\u015fka \u015feyler de ekleyenler olmu\u015f, fakat bunlar da \u015fazl\u0131ktan, zay\u0131f gerek\u00e7elerden kurtulamam\u0131\u015flar. Bu nedenle tafsile girmeye gerek yok.<\/p>\n\n\n\n

Us\u00fbl\u00fcn ilimle\u015fmi\u015f halinden bahsediyoruz \u015fu an. Ya \u00f6ncesi nas\u0131ld\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00d6ncesinde bunlar, \u00f6zellikle laf\u0131zlar\u0131n delaletleri ve dille ilgili vesair konular meleke halinde \u00e2limlerde vard\u0131. Ne zaman ki Arap dilinde bozulma ba\u015f g\u00f6sterdi, tecr\u00fcbeli ki\u015filer belli nakli k\u0131staslar, k\u0131yas \u00f6l\u00e7\u00fctleri belirlemeye ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece g\u00fcn be g\u00fcn bu k\u0131staslar menzumesi, Allah Te\u00e2l\u00e2\u2019n\u0131n h\u00fck\u00fcmlerini bilmek isteyen fakihin bilmeye muhta\u00e7 oldu\u011fu bir alan haline geldi.<\/p>\n\n\n\n

Ne bu k\u0131staslar veya dil mevzular\u0131 mesela?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte lugat k\u0131yasla sabit olmaz, m\u00fc\u015fterek lafz\u0131n iki manas\u0131 ayn\u0131 yerde kastedilmez, \u201cvav\u201d tertip bildirmez, \u00e2m bir laf\u0131zdan h\u00e2ss\u0131n fertleri \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 halde di\u011ferleri i\u00e7in delil olmaya devam eder mi etmez mi? emir v\u00fccup mu, mendupluk mu; aciliyet mi yoksa erteleme mi ifade eder, gibi konular. Bunlar us\u00fbli f\u0131kh\u0131n l\u00fcgat bahislerini olu\u015fturuyor.<\/p>\n\n\n\n

Az \u00f6nce selefin bu kaideleri kitabi kurallar olarak de\u011fil de kalbi meleke olarak \u00f6z\u00fcmledi\u011fini s\u00f6ylediniz. Sonras\u0131nda nas\u0131l geli\u015fti us\u00fbl\u00fc f\u0131k\u0131hta telif s\u00fcreci?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Art\u0131k fakih ve m\u00fcctehidler i\u015flerinin bir par\u00e7as\u0131 olarak mezkur kaideleri \u00f6\u011frenmeye y\u00f6neldiler. Bu sadette ilk telif, me\u015fhur er-Risale\u2019siyle \u0130mam \u015eafii\u2019ye aittir (Allah kendisinden raz\u0131 olsun.) Ard\u0131ndan hanefi fakihler ve kelamc\u0131lar (fukah\u00e2 ve m\u00fctekellimin) tahkik dairesini biraz daha geni\u015fletmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Fukaha ve m\u00fctekellimin metotlar\u0131n\u0131 birbirlerinden nas\u0131l ay\u0131r\u0131yorsunuz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Fukaha metodu, misali ve tatbiki bol oldu\u011fu i\u00e7in f\u0131kha daha ba\u011fl\u0131, fer\u00ee meseleleri f\u0131kh\u00ee prensiplere bina etmeye daha uygun bir yol. M\u00fctekellimler ise genel e\u011filimlerinin bir sonucu olarak meseleleri f\u0131kha soyutlayarak adapte ediyor ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca akli istidlal metodunu benimsiyorlar.  <\/p>\n\n\n\n

Bu alana hangi eserler \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015f peki?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M\u00fctekellimin metodunda yaz\u0131lm\u0131\u015f en iyi eserler el-Burhan kitab\u0131yla \u0130mam\u00fcl Harameyn\u2019e, el-M\u00fcstesfa ile \u0130mam Gazzali\u2019ye ait. Malum, bunlar E\u015fari. Di\u011fer kitaplar ise, Kad\u0131 Abdulcebbar\u2019\u0131n el-Amed\u2019iyle, Ebul H\u00fcseyn el-Basri\u2019nin onun \u015ferhi olarak kaleme ald\u0131\u011f\u0131 el-Mutemed. Bunlar da malum, Mutezili mezhebinden. Bu d\u00f6rt kitaba m\u00fctekellimin metodunun k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131d\u0131r, diyebiliriz. Sonralar\u0131 iki b\u00fcy\u00fck kelamc\u0131; Fahruddin \u0130bn\u00fcl Hatip el-Mahsul ile Seyf\u00fcddin Amidi el-Ihkam ile mezk\u00fbr d\u00f6rt kitab\u0131 \u00f6zetlemi\u015fler.<\/p>\n\n\n\n

Fukaha metodunda \u00f6nemli kitaplar neler?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bir\u00e7ok \u00f6nemli eserden s\u00f6z edilebilir pek\u00e2l\u00e2. Ama m\u00fctekaddiminden en \u00f6nemli telifi s\u00f6ylemek gerekirse, Ebu Zeyd ed-Debbusi\u2019nin (h.430) telifi (Takv\u00eem\u00fc\u2019l edille)dir. Eser \u00f6zellikle k\u0131yas bahsindeki tafsilat\u0131yla fukaha ve Hanefi us\u00fbl\u00fcnde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131d\u0131r. M\u00fcteahhirin d\u00f6neme ait en g\u00fczel eser Fahru\u2019l \u0130slam Pezdevi\u2019nin (h.482) usul\u00fc (Kenz\u00fcl vus\u00fbl il\u00e2 marifetil us\u00fbl)d\u00fcr. Eser, Hanefilerin en mutemed us\u00fcl kayna\u011f\u0131ndan biridir ayn\u0131 zamanda.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ki metodu sentezleyenler yok mu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130ki metodu cemedenlere m\u00fcteahhirin metodu denebilir. \u0130bn\u00fc\u2019s Sa\u00e2ti\u2019nin, (h.694) Pezdevi\u2019nin usul\u00fcyle el-Ihkam\u2019\u0131 \u00f6zetleyerek yazd\u0131\u011f\u0131 Nihayet\u00fcl vus\u00fbl il\u00e2 \u0131lmil us\u00fbl (veya me\u015fhur ismiyle Bed\u00eeu\u2019n niz\u00e2m el-camiu beyne kitabeyil Bezdevi vel Ihk\u00e2m) kitab\u0131 buna iyi bir \u00f6rnektir.<\/p>\n\n\n\n

Buradan hilaf ve cedel ilmine ge\u00e7i\u015f yapsayd\u0131k iyi olurdu, lakin bu durumda akaid ve kelama e\u011filemeyiz. En iyisi onlar\u0131 kitaba havale edip kalan son ilme ge\u00e7elim. Kelam\u0131n tarifiyle ba\u015flayal\u0131m \u00e2detimiz \u00fczere.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130man\u00ee akidelerin akl\u00ee delillerle destekleni\u015fini ve ehlis\u00fcnnetten, selef g\u00fczerg\u00e2h\u0131ndan sapan bidat\u00e7\u0131lara reddiyeleri inceleyen ilimdir kelam. \u0130man\u0131n akideleri dedi\u011fimizde elbette bunlar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc tevhid te\u015fkil ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Tevhid derken tam neyi kastediyorsunuz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tevhidle ki\u015fiye vas\u0131f olacak \u015fekilde kal\u0131c\u0131 bir s\u0131fat\u0131 kastediyorum. Yoksa sade h\u00fckmen tasdik plan\u0131nda bir iman de\u011fil tevhid. Asl\u0131nda ameller ya da ibadetlerden de ama\u00e7lanan, bu \u015fekilde itaat ve boyun e\u011fmenin bir meleke halini almas\u0131d\u0131r. Kalbin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle mabud d\u0131\u015f\u0131ndakilerden bo\u015falmas\u0131d\u0131r ki m\u00fcride rabbani denebilsin.<\/p>\n\n\n\n

O zaman ilimle hal aras\u0131nda bir ayr\u0131m yap\u0131yoruz, de\u011fil mi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Evet, akaitte ilimle hal aras\u0131ndaki fark, s\u00f6z ve vas\u0131f aras\u0131ndaki farka benzer.<\/p>\n\n\n\n

Mesela? Bunu bir uyarlayal\u0131m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mesela insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu yetime, miskine merhamet g\u00f6stermenin Allah Te\u00e2l\u00e2\u2019ya yak\u0131nl\u0131k vesilesi oldu\u011funu bilir. Bu konuda \u015feri deliller de s\u0131ralar sana. Ama gel g\u00f6r ki yolda bir yetim veya miskin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde gereken merhamet ve \u015fefkati g\u00f6stermeden ka\u00e7\u0131p gider. Bu demek ki merhamet s\u0131fat\u0131 onda hal olarak de\u011fil, sade ilim olarak yer etmi\u015f.<\/p>\n\n\n\n

Yine de buna kat\u0131lmayan olabilir \u00fcstad\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc siz mutesavv\u0131flar\u0131n ilme bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 baz ald\u0131n\u0131z. Oysa \u00e2limlerin ekserisi ilmi zaten yak\u00eenin yerine kullan\u0131rlar. Bu durumda ilim, k\u00fcll\u00ee manalar\u0131n hakikatlerinin aras\u0131n\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131rmada nefsin bir s\u0131fat\u0131 halini al\u0131yor zaten.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bak \u015fimdi. Burada iki t\u00fcr ilim var; vas\u0131flanmadan soyut ve vas\u0131flanmadan kaynakl\u0131 ilim. \u015e\u00e2ri g\u00f6z\u00fcnde ilmin kemali, ancak vas\u0131flanmadan kaynaklanan, meleke halini alm\u0131\u015f ilimdir. Ancak bu \u015fekilde ibadetlerde devaml\u0131l\u0131k ve itmin\u00e2n h\u00e2s\u0131l olur. G\u00f6rm\u00fcyor musun, ne diyor Efendimiz aleyhisselam \u201cg\u00f6z\u00fcm\u00fcn nuru namaz k\u0131l\u0131nd\u0131.\u201d Demek ki namaz onun i\u00e7in bir s\u0131fata ve hale d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f. Bir de \u015fu namaza bak: \u201cYaz\u0131klar olsun o namaz k\u0131lanlara, ki onlar namazlar\u0131ndan gafildirler.\u201d (Maun suresi, 4-5)<\/p>\n\n\n\n

Yani b\u00fct\u00fcn \u015fer\u00ee tekliflerde ama\u00e7, nefse kal\u0131c\u0131 bir itaat halinin yerle\u015fmesidir. Bundan zorunlu bir ilim do\u011far ki tevhid ya da akaid-i iman\u00ee denilen budur. Buras\u0131n\u0131 anlad\u0131k.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sonra senin dedi\u011fin, s\u00f6z konusu ilim veya iman derecelerinin ilk a\u015famas\u0131nda olan bir \u015fey. Lisanla uyumlu bir kalb\u00ee tasdik. Bu iman\u0131n ilk a\u015famas\u0131. Zirvesi ise, bu tasdikin b\u00fct\u00fcn amellerde ku\u015fat\u0131c\u0131 bir meleke haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir. \u0130\u015fte b\u00f6ylesi k\u00e2mil iman m\u00fcmini g\u00fcnaha sapmaktan korur. Ne diyor Efendimiz aleyhisselam \u201czinak\u00e2r, m\u00fcmin oldu\u011fu halde zina edemez.\u201d (Buhari, M\u00fcslim) Sonra mesela Hirakl\u2019i hat\u0131rla. \u201cOna (Peygambere) uyan hi\u00e7 kimse, sonradan ondan nefret edip dinini terketti mi?\u201d diye sordu\u011funda \u201chay\u0131r\u201d cevab\u0131n\u0131 veren Ebu S\u00fcfyan\u2019a ne demi\u015fti Hirakl: \u201c\u0130\u015fte iman\u0131n ne\u015fesi kalbe kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda aynen b\u00f6yle olur.\u201d (Buhari)  <\/p>\n\n\n\n

Bu kap\u0131 iman artar m\u0131 artmaz m\u0131 meselesine \u00e7\u0131k\u0131yor \u00fcstad\u0131m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Aynen. Selefin g\u00f6r\u00fc\u015fleri bu noktada izaha gerek b\u0131rakmaz. Mesela Buhari iman konusunda bir \u00e7ok alt ba\u015fl\u0131k a\u00e7ar; iman s\u00f6z ve ameldir, \u00e7o\u011fal\u0131r ve azal\u0131r; namaz ve oru\u00e7 imandand\u0131r.., \u015feklinde.<\/p>\n\n\n\n

Sonraki kelamc\u0131larla selef aras\u0131nda k\u00f6kl\u00fc bir ayr\u0131m var o halde.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hay\u0131r, itibar fark\u0131 var. Selef iman\u0131n kamil noktas\u0131n\u0131, yani meleke taraf\u0131n\u0131 esas al\u0131yor. \u0130man\u0131n ilk a\u015famas\u0131n\u0131 te\u015fkil eden kalb\u00ee tasdikte bir sorun yok. Kelamc\u0131lar\u0131n dedi\u011fi gibi, kim isimlerin ilk safhalar\u0131n\u0131 esas al\u0131r da bunlar\u0131 tasdike yorarsa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131ktan kurtulur. Kim de sonlar\u0131n\u0131, meleke d\u00fczeyindeki kamil iman\u0131 baz al\u0131rsa farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

O zaman k\u00f6kl\u00fc bir ihtilaf de\u011fil. Her hal\u00fckarda iman\u0131n \u00f6z\u00fc ayn\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Evet, iman\u0131n hakikati bir. Farkl\u0131l\u0131k amellerden h\u00e2s\u0131l olan hallerde.<\/p>\n\n\n\n

Konu biraz kar\u0131\u015ft\u0131 sanki. Bir istikamete \u00e7ekme ad\u0131na tarifteki iman\u00ee akideleri soray\u0131m. Nedir bunlar?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte onlar da Allah Te\u00e2l\u00e2\u2019n\u0131n iman\u0131n ilk a\u015famas\u0131nda (tasdikte) bizleri y\u00fck\u00fcml\u00fc tuttu\u011fu esaslar. Me\u015fhur Cibril hadisinde s\u0131ralanan maddelerdir bunlar. <\/p>\n\n\n\n

Kelam ilmi nas\u0131l do\u011fdu peki?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Selef bu itikad esaslar\u0131n\u0131 oldu\u011fu gibi kabullenir ve detaya inmezdi. Daha sonralar\u0131 girilen detaylarda ba\u015f g\u00f6steren ihtilaflar -ki bunlar\u0131n ekserisi m\u00fcte\u015fabih ayetlerde olmu\u015ftur- \u00e2limleri daha fazla nakle, daha fazla akli istidlal kullanmaya sevk etti. B\u00f6ylelikle kelam ilmi do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Ekseri ihtilaf\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 m\u00fcte\u015fabih ayetler herhalde sonraki kelam\u00ee b\u00fcnyenin omurgas\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. Biraz a\u00e7al\u0131m m\u0131 bu bahsi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u015e\u00f6yle \u00f6zetleyeyim: Kuran\u2019\u0131n bir\u00e7ok yerinde Mabudu Z\u00fclcelalin  vasf\u0131 sarahaten a\u00e7\u0131klan\u0131r. Bunlarda herhangi bir kapal\u0131l\u0131k yok. Oldu\u011fu gibi iman gerekir. Bunlara kar\u015f\u0131l\u0131k baz\u0131 yerlerde te\u015fbihi vehmettiren ayetler yer al\u0131r. Selef \u00e2limleri bunlar i\u00e7in ayn\u0131 iman\u00ee tavr\u0131 benimsemi\u015f, herhangi bir tevile ya da tafsilata gitmeden oldu\u011fu gibi kabullenmi\u015flerdir. Ne var ki zamanla te\u015fbih ayetlerine dalarak bu duru tabloyu bozan bidat\u00e7\u0131 f\u0131rkalar t\u00fcremi\u015f. Kimi ayetlerin zahirine bak\u0131p el, ayak ve y\u00fcz gibi \u015feylere inanarak Allah\u2019a zat\u0131nda bir te\u015fbih isnad etmi\u015fler, b\u00f6ylelikle O\u2019nu cisim mesabesine indirmi\u015flerdir. Kimisi de s\u0131fatlarda bir te\u015fbih inanc\u0131na kap\u0131l\u0131p y\u00f6n, istiva, n\u00fcz\u00fcl, ses gibi isnadlarda bulunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Mutezile nereye oturuyor burada?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kelamc\u0131lar s\u00f6z konusu Ehli S\u00fcnnet d\u0131\u015f\u0131 te\u015fbih kabullerinin cirit att\u0131\u011f\u0131 bir ortamda tenzihe dair reddiyeler kaleme al\u0131rken, Mutezile kar\u015f\u0131t bir u\u00e7 olarak do\u011fuyor. Onlar tenzihi b\u00fcsb\u00fct\u00fcn genelle\u015ftirerek Allah\u2019\u0131n ilim, hayat, kudret, i\u015fitme ve g\u00f6rme s\u0131fatlar\u0131n\u0131, hatta kelam s\u0131fat\u0131n\u0131 ink\u00e2r ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Neden?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131 ispat ettikleri takdirde kadimlerin \u00e7o\u011falaca\u011f\u0131n\u0131, \u015firke d\u00fc\u015feceklerini ileri s\u00fcr\u00fcyorlar. Bunlara verilen cevaplara s\u00f6z uzamas\u0131n diye girmiyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u0130sabet oluyor evet. O halde Kuran mahl\u00fbktur, demeleri kelam s\u0131fat\u0131n\u0131 Allah\u2019a yak\u0131\u015ft\u0131rmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Elbette, bu inanc\u0131n bir sonucu. Maalesef bu tutum, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kimi halifeleri de etkisi alt\u0131na alarak pek \u00e7ok Ehli S\u00fcnnet \u00f6nderinin kan\u0131n\u0131n d\u00f6k\u00fclmesine, ciddi kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klara sebep oldu.<\/p>\n\n\n\n

Ehli S\u00fcnnet kelamc\u0131lar\u0131 nas\u0131l bir yol tutuyordu bu arada?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu vasatta en calib-i dikkat olan, kelamc\u0131lar\u0131n imam\u0131 Ebul Hasen el-E\u015fari. Mevcut kabullerin itidal noktas\u0131n\u0131 bularak te\u015fbihi nefy ediyor. Tenzihi selefin belirledi\u011fi alana hasredip ilim, hayat, irade ve kudret gibi d\u00f6rt manevi s\u0131fat\u0131 ve Allah\u2019\u0131n zat\u0131yla kaim g\u00f6rme, i\u015fitme ve kelam vas\u0131flar\u0131n\u0131 ispat ediyor. Bu meseleler paralelinde hus\u00fcn-kubuh, salah ve eslah gibi mevzularda bidat\u00e7\u0131 s\u00f6ylemlere ciddi tenkitler y\u00f6neltiyor.<\/p>\n\n\n\n

Ondan sonra kim bu misyonu \u00fcstleniyor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Talebesi \u0130bni M\u00fccahid gibi bir\u00e7ok tabisi var Ebul Hasen el-E\u015fari\u2019nin. Lakin en takdir edilesi gayret onlardan kalan mirasa sahip \u00e7\u0131kan Ebu Bekir el-Bak\u0131llani\u2019ye (h.402) ait. Bak\u0131llani onlar\u0131n a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131\u011f\u0131rda cevheri ferdin ve bo\u015flu\u011fun ispat\u0131 gibi, araz arazla kaim olmaz, delilin bat\u0131l olu\u015fu medl\u00fcl\u00fcn de bat\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirir gibi iman\u00ee akideleri destekleyici mahiyette bir\u00e7ok akli mukaddime geli\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n

Ya ondan sonra etkili isim kim?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ondan sonra \u0130mam\u00fcl Haremeyn Ebul Me\u00e2li (h.478) gelir. \u00d6nce kelam\u00ee meseleleri ayn\u0131 minvalde uzun uzad\u0131ya serdetti\u011fi e\u015f-\u015eamil\u2019i, ard\u0131ndan onun \u00f6zeti mahiyetinde el-\u0130r\u015fad\u2019\u0131 telif eder. Ondan sonra mant\u0131k ilimlerinin pop\u00fclerlik kazand\u0131\u011f\u0131 evre gelir.<\/p>\n\n\n\n

Mant\u0131k ilimleri felsefeyle ayn\u0131 kefede mi de\u011ferlendiriliyor daha sonra, anlamad\u0131m?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Evet, mant\u0131k felsefi ilimlerden ayr\u0131 \u015fekilde, sadece fikrin sa\u011flamas\u0131n\u0131 yapacak akli bir kriter olarak kabul g\u00f6r\u00fcyor. M\u00fcteahhirin ekolu b\u00f6ylelikle mutakaddiminden ayr\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Onlar\u0131 bu kopu\u015fa g\u00f6t\u00fcren nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6ncekilerin kelam\u00ee mukaddimelerinin \u00e7o\u011funun felsefecilerin ilahiy\u00e2t ve tabiiy\u00e2t bahislerindeki s\u00f6ylemlerinden dev\u015firme oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorlar. Mesela Bak\u0131llani\u2019nin inand\u0131\u011f\u0131 gibi, delilin butlan\u0131yla medl\u00fcl\u00fcn butlan\u0131n\u0131 zorunlu kabul etmiyorlar. Tabii m\u00fcteahhirin ekol\u00fc muhalif kitlesine ciddi bi\u00e7imde filozoflar\u0131 ekleyip, itikad\u00ee noktada filozoflar\u0131n hatalar\u0131n\u0131 de\u015fifre ediyor. \u0130\u015fte b\u00f6ylesi bir ayr\u0131m var iki ekol aras\u0131nda.<\/p>\n\n\n\n

Bu ekol\u00fcn \u00f6nc\u00fc isimler kimler?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00d6nce \u0130mam Gazzali, ard\u0131ndan \u0130bn\u00fcl Hatip (Fahruddin er-Razi). Tabii kendilerinden sonra tekrar felsefiyatla kelam\u0131 ayn\u0131 kefede de\u011ferlendirenler \u00e7\u0131k\u0131yor. Lakin \u0130mam Gazzali\u2019nin telifleri kendisinden sonraki kelam\u00ee damara en ciddi etki eden isim.<\/p>\n\n\n\n

\u0130mam Gazzali\u2019nin ba\u015far\u0131s\u0131 malum. Yaln\u0131z felsefiy\u00e2tla kelam\u00ee bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 bir addedenler nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor? Daha do\u011frusu \u015fu k\u00f6kl\u00fc ayr\u0131m\u0131 \u00f6\u011frenelim: Bir filozofla bir kelamc\u0131n\u0131n fiziki nesnelere bak\u0131\u015f\u0131 aras\u0131nda ne fark var?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gayet g\u00fczel soru. Filozof fiziki bir nesneyi hareket ve dura\u011fanl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan inceler. M\u00fctekellim ise, faile (Yarat\u0131c\u0131ya) delalet etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bahis konusu eder. Tabiiy\u00e2ttaki bu fark ilahiy\u00e2t alan\u0131nda da caridir. Filozof ilahiy\u00e2t konusuna mutlak bir varolu\u015f fikriyle, varl\u0131\u011f\u0131n zat\u0131ndan kaynakl\u0131 olmas\u0131 hasebiyle yakla\u015f\u0131r. Kelamc\u0131n\u0131n varl\u0131\u011fa bak\u0131\u015f\u0131 ise, varl\u0131\u011f\u0131n var k\u0131lan\u0131 g\u00f6stermesi y\u00f6n\u00fcyledir. San\u0131r\u0131m yeterince a\u00e7\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Kesinlikle, Allah raz\u0131 olsun. Yava\u015f yava\u015f sona yakla\u015f\u0131yoruz. Birer kitapl\u0131k tavsiye isteyebilir miyiz sizden? M\u00fctekaddimin ve m\u00fcteahhirin kelam metodu i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti \u00e7\u00fcnk\u00fc.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kelam\u00ee meseleleri felsefiyatla ayr\u0131lamayacak kadar harmanlayanlar var. Mesela Beydavi et-Tev\u00e2li kitab\u0131nda ve daha sonraki acem m\u00fcellifler bu sentezci ak\u0131m\u0131 izlemi\u015fler. Ama selefin itikad\u0131na yak\u0131n olan m\u00fctekaddimin kelam eserleridir. Bunlar\u0131n asl\u0131n\u0131 el-\u0130r\u015fad kitab\u0131 (\u0130mam C\u00fcveyni) olu\u015fturur. Kim de filozoflara mukni cevaplar vermek isterse, \u0130mam Gazzali\u2019nin ve \u0130bn\u00fcl Hatip\u2019in eserlerini okumal\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Son olarak \u015funu soray\u0131m \u00fcstad\u0131m: Bir \u0130slami ilimler talebesinin kelam tahsiline ne kadar ihtiyac\u0131 var?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nazar\u00ee delilleri bilmesinin faydas\u0131 vard\u0131r elbette talebeye. Fakat bence bug\u00fcn i\u00e7in kelam \u00f6\u011frenmek zaruri bir \u015fey de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc m\u00fclhidlerin ve bidat\u00e7\u0131lar\u0131n etkisi art\u0131k sona erdi. Akli delillere Ehli S\u00fcnnet \u00e2limleri onlar\u0131 reddetmek i\u00e7in ihtiya\u00e7 duyuyordu. Bug\u00fcn i\u00e7in b\u00f6yle bir ihtiya\u00e7 s\u00f6z konusu de\u011fil. \u00d6nemli bir hadise nakledilir. C\u00fcneydi el-Ba\u011fdadi\u2019ye kelamc\u0131lar\u0131n hali sorulmu\u015f. \u201cNe yaparlar peki?\u201d diye sormu\u015f \u00fcstad. \u201cDelilleriyle birlikte Allah\u2019\u0131 noksan s\u0131fatlardan tenzih ederler\u201d cevab\u0131n\u0131 al\u0131nca \u015f\u00f6yle demi\u015f: \u201cAy\u0131b\u0131n imkans\u0131z oldu\u011fu yerde ay\u0131b\u0131 nefy, ay\u0131pt\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Vavv, muhte\u015fem! Bu s\u00f6zle kapatal\u0131m s\u00f6yle\u015fiyi. L\u00fctfettiniz, her \u015fey i\u00e7in Allah raz\u0131 olsun \u00fcstad\u0131m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

S\u00f6yle\u015fi Mukaddimet\u00fc \u0130bni Haldun\u2019un \u0130slam\u00ee \u0130limlerin Tasnifi k\u0131sm\u0131ndan se\u00e7ilip terc\u00fcme edilerek kurgulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Evet \u00fcstad\u0131m, en son f\u0131kh\u0131n g\u00fcncel vechesini konu\u015fmu\u015f, us\u00fbl\u00fcne ge\u00e7ece\u011fimizi s\u00f6ylemi\u015ftik. Us\u00fbl\u00fc f\u0131kh\u0131n tarifiyle ba\u015flayal\u0131m isterseniz, buyurun. H\u00fck\u00fcm ve tekliflerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 noktas\u0131nda \u015feri delillerin incelenmesidir us\u00fbl\u00fc f\u0131k\u0131h. \u015eeri delillerin as\u0131llar\u0131 da malum, kitap (Kuran) ve onun a\u00e7\u0131klamas\u0131 olan S\u00fcnnet. K\u0131yas yok mu? Sallallah\u00fc aleyhi vesellem Efendimiz d\u00f6neminde h\u00fck\u00fcmler Kuran\u2019dan al\u0131n\u0131r, gerekli yerlerde Efendimiz kavli veya […]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":5158,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[963],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3969"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3969"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3969\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4787,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3969\/revisions\/4787"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5158"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3969"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3969"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3969"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}