{"id":3975,"date":"2020-09-12T10:12:53","date_gmt":"2020-09-12T07:12:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=3975"},"modified":"2022-10-17T16:52:38","modified_gmt":"2022-10-17T13:52:38","slug":"ihsan-akay-ile-mecelle-ve-kavaid-i-fikhiyye-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/ihsan-akay-ile-mecelle-ve-kavaid-i-fikhiyye-uzerine\/","title":{"rendered":"\u0130hsan Akay ile Mecelle ve Kav\u00e2id-i F\u0131khiyye \u00dczerine"},"content":{"rendered":"\n

Dicle \u00dcniversitesi \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi \u0130slam Hukuku Anabilim Dal\u0131 \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinden Dr. \u0130hsan Akay hoca ile \u201cKlasik F\u0131k\u0131h Literat\u00fcr\u00fcndeki K\u00fcll\u00ee K\u00e2idelerle Mecelle\u2019deki K\u00fcll\u00ee K\u00e2idelerin Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d adl\u0131 makalesi \u00fczerine bir s\u00f6yle\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirdik. F\u0131kh\u00ee kaidelerden Mecelle\u2019ye uzanan s\u00fcreci derinlemesine konu\u015ftuk. \u0130lgilenenlere ayr\u0131ca \u0130hsan Akay Hocan\u0131n \u015eafii Usul Gelene\u011finde \u0130mam \u015eafii\u2019ye Muhalif Usuli G\u00f6r\u00fc\u015fler kitab\u0131n\u0131 tavsiye ederiz.  <\/em><\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 temel kavramlar\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturarak ba\u015flayal\u0131m. F\u0131kh\u0131n us\u00fbl ve fur\u00fb kaideleri aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131, z\u00e2b\u0131t\u0131n kaideden fark\u0131n\u0131, e\u015fbah ve nezairle konunun m\u00fcnasebetini k\u0131saca s\u00f6yler misiniz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hemen \u015funu ifade etmek gerekir ki mezk\u00fbr k\u00e2ideler aras\u0131ndaki farklar\u0131 bilmek, hangi k\u00e2idenin m\u00fcstakil delil vasf\u0131n\u0131 haiz olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz etmektedir. Zira bu farklar bilinmedi\u011fi takdirde kaideleri birbirlerinin yerine kullanmakta bir beis yoktur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Oysa bu, \u015fer\u2018\u00ee a\u00e7\u0131dan son derece sak\u0131ncal\u0131 bir durumdur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6zellikle f\u0131kh\u00ee k\u00e2idelerin bir k\u0131sm\u0131 nassa dayanmayan insan akl\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Sahih bir nakle muhta\u00e7t\u0131r. H\u00fck\u00fcm verme noktas\u0131nda m\u00fcstakil delil nitelikleri bulunmamaktad\u0131r. Bu sebeple mezk\u00fbr kavramlar aras\u0131ndaki farklardan hareketle bir k\u00e2idenin m\u00fcstakil delil niteli\u011fini ta\u015f\u0131y\u0131p ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00f6nemli hat\u0131rlatmadan sonra sualinizin son k\u0131sm\u0131yla ba\u015flamak istiyorum. Kav\u00e2id-i f\u0131khiyye ilminde e\u015fb\u00e2h ve\u2019n-nez\u00e2ir terimi \u00e7ok ge\u00e7 bir d\u00f6neme rastlamaktad\u0131r. Zira \u201ckav\u00e2id\u201d <\/em>t\u00fcr\u00fc eserlerin m\u00fcstakil olarak kaleme al\u0131nmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 hicri IV. as\u0131rda \u201ck\u00e2ide\u201d yerine \u201casl\u201d veya ona yak\u0131n anlama gelen \u201cz\u00e2b\u0131t\u201d terimlerinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Hicri VII. asra tekab\u00fcl eden kav\u00e2id ilminin tek\u00e2m\u00fcl s\u00fcrecinden sonra ise konu hakk\u0131nda telif edilen eserlerde daha \u00e7ok e\u015fb\u00e2h ve\u2019n-nez\u00e2ir kavram\u0131 tercih edildi. <\/strong>Bu kavram, k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideleri ihtiva edecek \u015fekilde geni\u015f bir kapsama sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler ile e\u015fb\u00e2h ve\u2019n-nez\u00e2ir kavramlar\u0131 aras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir m\u00fcnasebet s\u00f6z konusudur. Fakat e\u015fb\u00e2h ve\u2019n-nez\u00e2ir kavram\u0131 k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler d\u0131\u015f\u0131nda birbirine benzeyen meseleleri de i\u00e7ermektedir. \u0130smini de bu \u00f6zelli\u011finden almaktad\u0131r. Nitekim bu hususa dikkat \u00e7eken S\u00fcy\u00fbt\u00ee, aralar\u0131nda bir\u00e7ok y\u00f6nden benzerlik bulunan \u015feylerin e\u015fb\u00e2h, sadece bir veya birka\u00e7 y\u00f6nden benzeyen \u015feylerin ise nez\u00e2ir ile ifade edildi\u011fini s\u00f6ylemektedir. Hamev\u00ee ise g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte birbirine benzeyen, sadece fukah\u00e2n\u0131n dikkatli bir nazarla idrak edebilece\u011fi derecede ince ve gizli bir tak\u0131m sebeplerden dolay\u0131 \u201cbirbirine benzeyen meselele<\/em>r\u201d anlam\u0131nda \u201ce\u015fb\u00e2h ve\u2019n-nez\u00e2ir\u201d teriminin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. \u00d6zetle e\u015fb\u00e2h ve\u2019n-nez\u00e2ir kavram\u0131 k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideleri de konu edinen ve kapsam\u0131nda fur\u00fbk, el\u011f\u00e2z ve z\u00e2b\u0131t gibi birbirine benzeyen meseleleri ele alan bir kavramd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Z\u00e2b\u0131t terimi ise f\u0131k\u0131h k\u00e2idesiyle yak\u0131n bir anlama sahip olsa da f\u0131kh\u0131n sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerine ili\u015fkin meseleleri ihtiva etmektedir. F\u0131kh\u00ee k\u00e2idelere g\u00f6re daha dar kapsaml\u0131 olup s\u0131n\u0131rl\u0131 bir alanda ge\u00e7erlili\u011fi bulunan alt k\u00e2idelerdir. \u00d6rne\u011fin, \u201c\u015fekk ile yak\u00een z\u00e2il olmaz<\/em>\u201d \u015feklindeki h\u00fck\u00fcm \u0130sl\u00e2m hukukunun tek bir b\u00e2b\u0131na m\u00fcnhas\u0131r k\u0131l\u0131nmayacak kadar geni\u015f bir k\u00e2idedir. \u00d6te yandan \u201csebebi masiyet olan her kefaret, fevr\u00ee olarak\/hemen yerine getirilmelidir<\/em>\u201d \u015feklindeki bir h\u00fck\u00fcm ise sadece kefaret alan\u0131nda ge\u00e7erlidir. Netice olarak k\u00e2ide ile z\u00e2b\u0131t aras\u0131nda iki fark\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Birincisi: K\u00e2ide, f\u0131kh\u0131n farkl\u0131 b\u00e2blar\u0131na ait meseleleri ihtiva etmesine kar\u015f\u0131n zab\u0131ta sadece bir b\u00e2b\u0131 kapsamaktad\u0131r. \u0130kinci ise: Mezheplerin \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan bir prensip olarak k\u00e2idenin ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 hususunda g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi s\u00f6z konusu iken z\u00e2b\u0131t ise genelde belirli bir mezhebin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne mahsus ba\u011flay\u0131c\u0131 bir ilke olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. <\/strong>\u00d6rne\u011fin \u201cbir i\u015ften maksad ne ise h\u00fck\u00fcm ona g\u00f6redir<\/em>\u201d k\u00e2idesi ibadet, cinayet, akit, cihat, iman vb. f\u0131k\u0131h konular\u0131n\u0131 ihtiva etmesine kar\u015f\u0131n, \u201cHerhangi bir deri tabakland\u0131\u011f\u0131nda temiz hale gelir<\/em>\u201d \u015feklindeki z\u00e2b\u0131t ise sadece bir konuya \u0131\u015f\u0131k tutmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

F\u0131k\u0131h k\u00e2ideleri ile us\u00fbl-i f\u0131k\u0131h k\u00e2ideleri aras\u0131ndaki farka gelince, \u00f6ncelikle \u015funu belirtmekte yarar vard\u0131r. Mezk\u00fbr terimlerin hen\u00fcz ayr\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde \u201ckav\u00e2id\u201d kavram\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn kurallar i\u00e7in \u015femsiye bir kavram olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak genel olarak k\u00e2ideler, klasik f\u0131k\u0131h edebiyat\u0131nda m\u00fcstakil bir t\u00fcr olarak ne\u015fv\u00fcnema bulduktan sonra \u201cel-kav\u00e2idu\u2019l-us\u00fbliyye<\/em>\u201d ve \u201cel-kav\u00e2idu\u2019l-f\u0131khiyye\u201d <\/em>\u015feklindeki ifadeler yerle\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Bu meyanda genel kabule g\u00f6re, mezk\u00fbr ay\u0131r\u0131ma ilk defa dikkat \u00e7eken \u015eeh\u00e2bedd\u00een el-Kar\u00e2f\u00ee olmu\u015ftur. Onun ifadesiyle f\u0131k\u0131h usul\u00fc k\u00e2ideleri \u201cemir v\u00fccub bildirir<\/em>\u201d ve \u201cnehiy tahr\u00eem ifade eder<\/em>\u201d \u00f6rneklerinde oldu\u011fu gibi genel olarak Arap\u00e7a l\u00e2f\u0131zlardan hareketle ortaya \u00e7\u0131kan ahk\u00e2ma dair bir k\u0131s\u0131m kurallard\u0131r. F\u0131kh\u00ee k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler ise \u015feriat\u0131n esrar ve hikmetlerini ihtiva eden ve \u00fczerine f\u00fcrudan say\u0131s\u0131z h\u00fck\u00fcmlerin bina edildi\u011fi kurallard\u0131r. F\u0131k\u0131h us\u00fbl\u00fcnde bunlara icm\u00e2l\u00ee olarak i\u015faret edilmi\u015fse de hi\u00e7birine tafsilatl\u0131 olarak yer verilmemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Kar\u00e2f\u00ee\u2019den sonra aralar\u0131nda \u0130bn Teymiyye ve Hamev\u00ee\u2019nin de aralar\u0131nda bulundu\u011fu pek \u00e7ok m\u00fcellif bu konuya dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. Bunlardan birka\u00e7\u0131n\u0131 zikredecek olursak; \u0130lk olarak diyebiliriz ki, us\u00fbl k\u00e2ideleri ile f\u0131k\u0131h k\u00e2ideleri olu\u015fum, tedvin ve sistemle\u015fme s\u00fcre\u00e7leri bak\u0131m\u0131ndan birbirinden farkl\u0131d\u0131r. F\u0131k\u0131h k\u00e2ideleri, \u0130sl\u00e2m hukukunun t\u00e2l\u00ee\/ikinci derece kaynaklar\u0131 i\u00e7inde m\u00fctalaa edildi\u011fi i\u00e7in evvelemirde sistematik bir format veya m\u00fcstakil bir disiplin haline getirilmemi\u015ftir.<\/strong> Bu durum f\u0131k\u0131h alan\u0131nda her iki k\u00e2ideye olan \u00f6ncelikli ihtiyac\u0131n da farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Nitekim \u201cusul, esasa mukaddemdir\u201d, ilkesinde de belirtildi\u011fi \u00fczere usul k\u00e2ideleri, k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerden \u00f6nceliklidir.  <\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, f\u0131k\u0131h usul\u00fc k\u00e2ideleri, deliller ile h\u00fck\u00fcmler aras\u0131nda birer vas\u0131ta olup \u015fer\u2018\u00ee amel\u00ee h\u00fck\u00fcmleri tafsili delillerden \u00e7\u0131karmaya yarayan kurallard\u0131r. Bu sebeple mezk\u00fbr kaidelerin konusu her zaman deliller ve h\u00fck\u00fcmlerdir. \u00d6rne\u011fin \u201cemir v\u00fccub bildirir<\/em>\u201d ve \u201cnehiy tahr\u00eem ifade eder<\/em>\u201d k\u00e2ideleri b\u00f6yledir. F\u0131kh\u00ee kaideler ise k\u00fcll\u00ee ya da ekseri \u00f6nermelerdir. Bu \u00f6nermelerin \u00f6nc\u00fclleri bir tak\u0131m f\u0131kh\u00ee meselelerdir ve \u00f6nermelerin konusu ise her zaman m\u00fckellefin fiilleridir. Nitekim \u201cbir i\u015ften maksat ne ise h\u00fck\u00fcm ona g\u00f6redir<\/em>\u201d, \u201czarar izale olunur<\/em>\u201d \u015feklindeki k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin alt\u0131nda pek \u00e7ok c\u00fcz\u2019i h\u00fck\u00fcmler s\u00f6z konusu olabilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, usul k\u00e2ideleri ilgili oldu\u011fu konular\u0131n tamam\u0131nda uygulanan k\u00fclli k\u00e2idelerdir. F\u0131khi k\u00e2idelerin ise ekseri\/a\u011fleb\u00ee, istisna gibi delil olma a\u00e7\u0131s\u0131ndan menfi say\u0131labilecek \u00f6zellikleri bulunmaktad\u0131r. Bir k\u0131sm\u0131 nak\u0131s istikra gibi akl\u00ee bir y\u00f6ntemle istinb\u00e2t edilmi\u015f kurallard\u0131r. Oysa fakihlere g\u00f6re, sadece akl\u00ee\/mant\u0131k\u00ee y\u00f6ntemlerle elde edilen kaideler muteber de\u011fildir. Mecelle\u2019nin esb\u00e2b-\u0131 mucibe mazbatas\u0131\/gerek\u00e7esinde ge\u00e7en, \u201c\u015eer\u2018iyye h\u00e2kimleri sarih bir nakil bulmad\u0131k\u00e7a yaln\u0131z bunlarla (kaidelerle) h\u00fckmedemez<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn anlam\u0131 da budur. Bu sebeple kav\u00e2id-i f\u0131khiyye, bir h\u00fckme medar olmalar\u0131 cihetiyle usul kurallar\u0131yla ayn\u0131 kuvvette de\u011fildirler.<\/p>\n\n\n\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, yukar\u0131daki farklara binaen f\u0131kh\u00ee k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler, us\u00fbl k\u00e2ideleri gibi genel kurallar olmay\u0131p alt\u0131 madde d\u0131\u015f\u0131nda mezhepler aras\u0131nda farkl\u0131 \u015fekillerde telakki edilmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Kav\u00e2id-i f\u0131khiyye say\u0131s\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klara ge\u00e7elim. Eb\u00fb T\u00e2hir ed-Debb\u00e2s\u2019\u0131n Hanef\u00ee mezhebini on yedi kaideye irca etmesiyle ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7te, onun hemen ard\u0131ndan say\u0131n\u0131n otuz yediye \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015eafi\u00ee mezhebinde bu say\u0131n\u0131n d\u00f6rde indirildi\u011fini, hatta \u0130zz b. Abdisselam taraf\u0131ndan tek maddede h\u00fclasa edildi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Mecelle\u2019ye geldi\u011fimizde kaidelerin say\u0131s\u0131 99\u2019a ula\u015f\u0131yor. Bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131 neye ba\u011fl\u0131yorsunuz<\/strong>?<\/p>\n\n\n\n

Kav\u00e2id-i f\u0131khiyye say\u0131lar\u0131na ili\u015fkin farkl\u0131l\u0131klar\u0131 Mecelle\u2019ye kadar \u00f6zel ve genel nedenler olarak iki k\u0131s\u0131mda de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6zel nedenler daha \u00e7ok m\u00fcelliflerin \u015fahs\u00ee metodik tercihlerine ve de\u011ferlendirmelerine dayanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Dabb\u00e2s\u2019\u0131n Hanef\u00ee mezhebini on yedi k\u00e2ideye irca etmesi, Kadi H\u00fcseyn\u2019nin ise \u015e\u00e2fi\u00ee mezhebinin tamam\u0131n\u0131 d\u00f6rt k\u00e2idede \u00f6zetlemesi \u015fahsi tercih ve yorumlar\u0131n bir neticesidir. Genel nedenlere gelince, m\u00fcctehid imamlar\u0131n ictihad usullerinin esas al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131, mukayeseli olarak di\u011fer mezheplerdeki g\u00f6r\u00fc\u015flerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, her bir mezhebin karakteristik yap\u0131s\u0131n\u0131n yans\u0131t\u0131lmas\u0131, f\u0131kh\u00ee meselelerin ezberlenmesi ve zapt\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmas\u0131; meselelere pratik \u00e7\u00f6z\u00fcmler getirmesi ve f\u0131k\u0131h melekesinin olgunla\u015fmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flamas\u0131 gibi sebepler ilk akla gelenlerdir. Ayr\u0131ca daha genel bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu k\u00e2ideler \u201colu\u015fum, tedvin ve sistemle\u015fme<\/em>\u201d \u015feklinde Mecelle\u2019ye kadar \u00e7ok \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7ler ge\u00e7irmi\u015ftir. Bu s\u00fcre\u00e7lerin her birinde olu\u015fan k\u00e2idelerin kendine m\u00fcnhas\u0131r \u00f6zelliklerine binaen her bir m\u00fcellifin farkl\u0131 metotlar takip etmesi yan\u0131nda kav\u00e2id-i f\u0131khiyye ile birlikte f\u0131kh\u0131n di\u011fer alt yaz\u0131m t\u00fcrlerine ait k\u00e2idelerin i\u00e7 i\u00e7e i\u015flenmi\u015f olmas\u0131 da s\u00f6z konusu farkl\u0131l\u0131klar\u0131n do\u011fmas\u0131na neden olmu\u015ftur.  Ayr\u0131ca kav\u00e2id-\u0131 f\u0131khiyye, ilgili eserlerde k\u00e2idelerin muhtevas\u0131 hususunda genel olarak ayn\u0131 uygulamalara tabi tutulmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle ki f\u0131kh\u00ee k\u00e2ideler ile us\u00fbl k\u00e2ideleri aras\u0131nda bir tak\u0131m farklar oldu\u011fu bilindi\u011fi halde genel olarak m\u00fcstakil bir \u015fekilde ele al\u0131nmamalar\u0131 en s\u0131k g\u00f6r\u00fclen husus olmu\u015ftur. Mezk\u00fbr farkl\u0131l\u0131klar\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 olarak da k\u00e2idelerin 1000 ve hatta daha fazla oldu\u011fu dile getirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Toparlayacak olursak klasik eserlerde yer alan k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler, zaman i\u00e7erisinde ortaya \u00e7\u0131kan belli bir tak\u0131m ihtiya\u00e7lardan do\u011fmu\u015ftur. Hukuk\u00ee meselelere pratik \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretme, e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim \u015feklindeki gayeler neticesinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Mecelle\u2019deki k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin ise di\u011fer maddeleriyle birlikte bir b\u00fct\u00fcn olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde siyas\u00ee, ekonomi ve hukuk\u00ee istikrar aras\u0131ndaki zorunlu ili\u015fkiye matuf bir d\u00fczenleme oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/strong> Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Avrupa\u2019da ba\u015flat\u0131lan kanunla\u015ft\u0131rma hareketine paralel olarak hukuk alan\u0131nda yeni y\u00f6ntemler geli\u015ftirme ihtiyac\u0131n\u0131 hissetmesi buna delil g\u00f6sterilebilir. Dolay\u0131s\u0131yla bu hususlar beraberinde bir tak\u0131m farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6te yandan klasik eserlerde yer alan k\u00e2ideler, \u015fekil ve muhteva a\u00e7\u0131s\u0131ndan f\u0131k\u0131h ilminin kendi do\u011fal seyri i\u00e7erisinde geli\u015fmi\u015ftir. Bir\u00e7ok ilim dal\u0131nda oldu\u011fu gibi k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin tertibi hususunda da de\u011fi\u015fik metotlar uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. F\u0131kh\u00ee ve us\u00fbl\u00ee k\u00e2idelerin birlikte ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, f\u0131k\u0131h b\u00e2blar\u0131na veya f\u0131k\u0131h konular\u0131na g\u00f6re tasnif edildi\u011fi yahut k\u00e2idenin konusuna bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n her k\u00e2idenin alfabetik tertibinin g\u00f6zetildi\u011fi farkl\u0131 metotlar takip edilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca klasik f\u0131k\u0131h edebiyat\u0131nda d\u00f6rt mezhebin ittifak etti\u011fi k\u00e2ideler genel olarak zikredilmi\u015f, sonra alt k\u00e2idelere yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Mecelle\u2019deki k\u00e2idelere gelince, onlar daha \u00f6nce bilinen klasik tertip cihetiyle bir tak\u0131m de\u011fi\u015fikliklere u\u011fram\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin ilk de\u011fi\u015fiklik, k\u00e2ideler aras\u0131 tertip insicam\u0131n\u0131n bozulmas\u0131 hususunda olmu\u015ftur. Mecelle\u2019de yer alan k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin klasik ve modern hukukun mezcedilmi\u015f hali olmas\u0131ndan dolay\u0131 farkl\u0131 bir tertipte yer almalar\u0131 da do\u011fald\u0131r. Klasik edebiyatta b\u00fct\u00fcn hukuk\u00ee konular\u0131 ilgilendiren prensipler ele al\u0131nm\u0131\u015fken Mecelle\u2019deki k\u00e2ideler, f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n klasik \u00fc\u00e7l\u00fc tasnifinden sadece muamel\u00e2t ve onun i\u00e7inde de yaln\u0131zca akitlere tahsis edilmi\u015ftir. \u015eu hususu da ifade etmek gerekir ki, say\u0131lar\u0131 olduk\u00e7a fazla olmas\u0131na ra\u011fmen Mecelle\u2019de yer alan k\u00e2idelerin\/maddelerin \u00f6zellikle doksan dokuz say\u0131s\u0131yla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n din\u00ee ve siyas\u00ee bir mesaja matuf oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Zira Mecelle\u2019yi haz\u0131rlayan heyet, esm\u00e2-i h\u00fcsn\u00e2 say\u0131s\u0131 olan 99 ile teberr\u00fck etmi\u015flerdir.<\/strong> Bununla Mecelle\u2019nin olu\u015fturulmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan i\u00e7 ve d\u0131\u015f mihraklara onun manevi bir otoritesi oldu\u011funu g\u00f6stererek zihinlerde bunu canl\u0131 tutmak istediklerini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zellikle \u0130bni N\u00fcceym ve Ebu Said el-Hadim\u00ee\u2019nin tesirinde yap\u0131lan bir kanunla\u015ft\u0131rma olmas\u0131 y\u00f6n\u00fcyle Mecelle, neticede kav\u00e2id-i f\u0131khiyye gelene\u011fini devam ettiriyor. Bu gelenek i\u00e7inde kendinden \u00f6nceki eserlere g\u00f6re ne gibi yenilikler ta\u015f\u0131yor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mecelle, \u00e7ok iyi niyetlerle ve b\u00fcy\u00fck ideallerle haz\u0131rlanm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen i\u00e7 ve d\u0131\u015f mihraklar\u0131 memnun etmemi\u015ftir. Bu mihraklar, Mecelle\u2019nin mezhep taassubu ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u015fekil a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerek\u00e7e g\u00f6stererek hi\u00e7bir yenilik getirmedi\u011fini bile ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/strong> Oysa Osmanl\u0131\u2019da devletin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n hukuka yans\u0131yan en somut y\u00f6n\u00fc olan Mecelle-i Ahk\u00e2m-\u0131 Adliye<\/em> ve k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideleri esasen uzun soluklu hukuk reformunun bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/strong> \u0130slam hukuk tarihinde ilk medeni kanun olma \u00f6zelli\u011fine sahiptir. Mecelle, f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131nda da\u011f\u0131n\u0131k halde bulunan hukuk kurallar\u0131n\u0131n modern kanun formuna d\u00f6k\u00fclmesi \u00e7abas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fini mezk\u00fbr k\u00e2idelerin pek \u00e7o\u011fu \u0130bn N\u00fcceym\u2019in el-E\u015fb\u00e2h ve\u2019n-Nez\u00e2ir<\/em>\u2019i ile Eb\u00fb S\u00e2id el-H\u00e2dim\u00ee\u2019in Mec\u00e2mi\u2019\u00fc\u2019l-Hak\u00e2ik <\/em>isimli kav\u00e2id t\u00fcr\u00fc eserlerinden Osmanl\u0131caya terc\u00fcme edilerek kodifikasyon\/tedvin sistemiyle kanun maddelerine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f halidir. Osmanl\u0131 medreselerinde okutulan bu k\u00e2idelerin hem tertibinde hem de s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131nda bir tak\u0131m de\u011fi\u015fikliklere gidilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca be\u015f temel k\u00e2ide\/temel f\u0131kh\u00ee k\u00e2ide bile Mecelle\u2019ye de oldu\u011fu gibi al\u0131nmas\u0131na ra\u011fmen tertib olarak klasik kav\u00e2id t\u00fcr\u00fc eserlerden farkl\u0131 bir \u015fekilde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Mecelle, klasik f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131nda yer alan sistemin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak yeni bir sistem ve teknik de getirmi\u015ftir. Bu y\u00f6n\u00fcyle de orijinal bir kanunla\u015ft\u0131rma faaliyetidir. Mecelle, f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n klasik \u00fc\u00e7l\u00fc tasnifinden sadece muamel\u00e2t\u0131 ele alm\u0131\u015f, muamel\u00e2t i\u00e7inde de yaln\u0131zca akitlere yer vermi\u015ftir. B\u00f6ylece s\u00f6z konusu k\u00e2ideler, \u0130slam hukuk tarihinde ilk defa sistemli bir \u015fekilde kamu-\u00f6zel hukuk ay\u0131r\u0131m\u0131nda tamamen \u00f6zel hukuk alan\u0131nda kullanma amac\u0131na y\u00f6nelik olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Mecelle\u2019deki k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler, klasik f\u0131k\u0131h literat\u00fcr\u00fcndeki k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin aksine tamamen istikrar ve uygulama birli\u011fi amac\u0131na matuf bir \u00e7al\u0131\u015fma \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Nitekim bu k\u00e2ideler, ilk defa Meden\u00ee kanunun kanun metninin bir par\u00e7as\u0131 h\u00fcviyetine ve padi\u015fah\u0131n onay\u0131 ile resmi stat\u00fc niteli\u011fine kavu\u015fmu\u015ftur. Yine klasik edebiyattaki k\u00e2ide ve z\u00e2b\u0131t dedi\u011fimiz f\u0131kh\u00ee prensipler genelden \u00f6zele do\u011fru s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131n Mecelle\u2019de bu k\u00e2ideler herhangi bir tasnife tabi tutulmadan toplu halde verilmi\u015ftir. Mecelle\u2019deki k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin muhtevas\u0131na dair di\u011fer bir husus ise f\u0131kh\u0131n temel ilkesi olarak \u201c\u00f6rfe\u201d \u00f6zel bir yerin verilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ku\u015fkusuz son d\u00f6nem Osmanl\u0131 adliyesindeki geli\u015fmelerden Bat\u0131\u2019daki kanunla\u015ft\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n i\u00e7erdeki tesirine kadar Mecelle\u2019nin haz\u0131rlanmas\u0131na sebep olan birden fazla fakt\u00f6r var. Balkanlardan Ortado\u011fu\u2019ya y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte oldu\u011fu b\u00f6lgelerde acaba Mecelle s\u00f6z konusu bo\u015fluklar\u0131 doldurmu\u015f mu? \u00d6zellikle farkl\u0131 b\u00f6lgelerde uygulama ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 soruyorum.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilindi\u011fi \u00fczere \u00e7etin m\u00fccadeleler sonucunda \u0130sl\u00e2m Hukuku Tarihinin \u201cilk medeni kanunu\u201d payesi alan ve Avrupal\u0131lar\u0131n, \u201cKav\u00e2nin-i M\u00fclkiye-i Devlet-i Aliyye<\/em>\u201d ismini verdi\u011fi \u201cMecelle-i Ahk\u00e2m-\u0131 Adliyye,<\/em>\u201d 1869 senesinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. O tarihten itibaren Mecelle ve k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler, kanunla\u015ft\u0131rma a\u015famas\u0131nda daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f farkl\u0131 bir s\u00fcrece girmi\u015f oldu. Her \u015feyden \u00f6nce Mecelle, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde kanun metnin bir par\u00e7as\u0131 h\u00fcviyetine ve Padi\u015fah\u0131n onay\u0131 ile ilk defa resmi stat\u00fcye kavu\u015ftu. Mecelle, b\u00f6ylece fiili olarak bu resm\u00ee kimli\u011fiyle ilk defa, yer ald\u0131\u011f\u0131 klasik f\u0131k\u0131h literat\u00fcr\u00fcndeki eserlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu. B\u00f6ylece s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki \u00e2lim muhataplar\u0131n\u0131n yerine daha genel ve geni\u015f bir halk kitlesiyle bulu\u015fma imk\u00e2n\u0131 ve ortam\u0131 olu\u015ftu. \u00d6yle ki Mecelle, Balkanlardan Ortado\u011fu\u2019ya kadar Osmanl\u0131 Devletine ba\u011fl\u0131 pek \u00e7ok \u00fclkede uygulama imk\u00e2n\u0131 buldu. Kuzey Yemen\u2019de 1918, Arnavutluk\u2019ta 1928, K\u0131br\u0131s\u2019ta 1946, Suriye\u2019de 1949, Irak\u2019ta 1951 ve \u00dcrd\u00fcn\u2019de 1976 y\u0131llar\u0131na kadar ya aynen ya da baz\u0131 tadilatlarla birlikte y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalma ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Arap\u00e7a ba\u015fta olmak \u00fczere Bulgarca, Rumca, Ermenice hatta Frans\u0131zca ve \u0130ngilizce dillerine terc\u00fcme edildi. <\/strong>Osmanl\u0131 Devletinde 57 y\u0131l gibi yar\u0131m as\u0131rdan fazla y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalana dek 18. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131na do\u011fru Avrupa\u2019da ba\u015flat\u0131lan kanunla\u015ft\u0131rma hareketine paralel olarak devletin i\u00e7te ve d\u0131\u015fta \u00e7\u00f6zmek zorunda oldu\u011fu problemlerde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131. Bu u\u011furda verilen m\u00fccadelelerde de k\u0131sm\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 oldu. Nitekim Mecelle\u2019nin, siyas\u00ee, iktisad\u00ee ve hukuk\u00ee olumsuzluklara ve Bat\u0131\u2019n\u0131n onca menfi giri\u015fimlerine ra\u011fmen Osmanl\u0131 Devleti d\u00f6neminde ilga edilmemi\u015f olmas\u0131 ve farkl\u0131 b\u00f6lgelerde uygulama imk\u00e2n\u0131 bulmas\u0131 onun hukuki alan\u0131ndaki g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131nda da \u00f6nemli bir delildir. Mecelle ve i\u00e7erdi\u011fi genel ilkeler, sadece Osmanl\u0131 Devletine ait mill\u00ee bir kanun olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131, beynelmilel bir kanun olma niteli\u011fine kavu\u015ftu. Bu \u015fekilde resm\u00ee ve hukuk\u00ee bir boyut kazanmas\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131 niteli\u011fini daha da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hale getirdi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile bir\u00e7ok \u0130sl\u00e2m \u00fclkesinin medeni kanununa \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde kaynakl\u0131k etmesi onun ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 ve g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Hulasa olarak Osmanl\u0131 Devletinden ald\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7le Mecelle\u2019nin, uluslararas\u0131 bir kanun olma stat\u00fcs\u00fcne kavu\u015ftu\u011funu ve farkl\u0131 b\u00f6lgelerde uzun y\u0131llar y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalmas\u0131yla da r\u00fc\u015ft\u00fcn\u00fc ve ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 ispatlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Makalenizde Tanzimat d\u00f6neminde Frans\u0131z Medeni Kanunu teklifi yerine karar k\u0131l\u0131nan yeni kanunname \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00fcn konular\u0131 i\u00e7eren bir medeni kanun ortaya koyma iddias\u0131 ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Aksine o g\u00fcnk\u00fc s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 a\u015fmaya d\u00f6n\u00fck zaruri bir giri\u015fimdi. Peki, Mecelle b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle eksiksiz bir kanunname giri\u015fimi olarak ba\u015flasayd\u0131, bug\u00fcnk\u00fc halinden ne gibi farkl\u0131l\u0131klar\u0131 olurdu<\/strong>?<\/p>\n\n\n\n

Evet, unutmamak gerekir ki Mecelle d\u00f6neminden bahsederken siyas\u00ee, iktisad\u00ee ve i\u00e7tima\u00ee \u00e7alkant\u0131lar\u0131n en \u00fcst d\u00fczeyde ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemden s\u00f6z ediyoruz. Takdir edilece\u011fi \u00fczere b\u00f6yle bir ortamda haz\u0131rlanacak kanunnamenin b\u00fct\u00fcn konular\u0131 i\u00e7eren medeni bir kanun ortaya koyma iddias\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Mecelle yazarlar\u0131 da bunun fark\u0131nda idi. Zira Mecelle, daha ziyade niz\u00e2miyye mahkemelerinde tatbik edilmek \u00fczere haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Bu y\u00fczden Mecelle\u2019nin esb\u00e2b-\u0131 mucibe mazbatas\u0131nda mevcut s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 gidermek amac\u0131na y\u00f6nelik zaruri bir giri\u015fim oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a tasrih edilmi\u015ftir. Nitekim \u0130slam hukukunun m\u00fcnakeh\u00e2t ve ukub\u00e2t gibi temel k\u0131s\u0131mlar\u0131na yer verilmemi\u015fti. \u00c7\u00fcnk\u00fc Mecelle Cemiyeti taraf\u0131ndan \u00f6ncelikli hedef halk i\u00e7in zarur\u00ee olan h\u00fck\u00fcmler olarak belirlenmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Mecelle\u2019nin, m\u00fccbir sebepler ve hukuk\u00ee geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda t\u0131pk\u0131 d\u00fcnyaya erken g\u00f6zlerini a\u00e7an premat\u00fcre bebekler gibi ekstra bir bak\u0131ma ihtiyac\u0131 vard\u0131. Bu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n giderilmesi elzem g\u00f6r\u00fcld\u00fc ki bundan m\u00fctevellit bizzat Mecelle cemiyeti bir tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flad\u0131. <\/strong>\u00d6zellikle II. Me\u015frutiyetten sonra s\u00f6z konusu eksikliklerin giderilmesi veya baz\u0131 maddelerin de\u011fi\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00e7e\u015fitli komisyonlar kuruldu. \u0130\u015fte o zor ve \u00e7etin d\u00f6nemde mezk\u00fbr komisyonlardan sadece Huk\u00fbk-\u0131 Aile Komisyon\u2019unun yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar netice verdi, o da Osmanl\u0131 Huk\u00fbk-\u0131 Aile Kararnamesi ad\u0131yla ancak 1917 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girebildi.<\/p>\n\n\n\n

\u015eu hakikati da g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekir; \u0130nsan fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn bulundu\u011fu kanuni d\u00fczenlemelerin hi\u00e7biri b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle m\u00fckemmel de\u011fildir. Zaman\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle bir tak\u0131m eksikliklerin giderilmesi veya ilavelerin yap\u0131lmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Mecelle\u2019nin b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle eksiksiz bir kanun yapma giri\u015fimi olarak ba\u015flam\u0131\u015f oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131ndan hareket edecek olursak hali haz\u0131rdaki durumundan \u015fu farkl\u0131lar\u0131n olabilece\u011fi kanaatindeyim:<\/p>\n\n\n\n

Birincisi, Mecelle\u2019nin, kuvvetle muhtemel ukub\u00e2t ve miras hukuku d\u00e2hil b\u00fct\u00fcn f\u0131kh\u0131 kanun haline getirmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. F\u0131k\u0131h kitaplar\u0131nda genellikle da\u011f\u0131n\u0131k duran hususlar maddeler halinde \u00f6zet olarak tanzim edilirdi. F\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcmler modern bir kanun formunda haz\u0131rlanarak istikrar niteli\u011fi kazan\u0131rd\u0131. Zira Mecelle\u2019de muamelat (bor\u00e7lar hukuku) konular\u0131na ili\u015fkin yap\u0131lan kanunlar bunun en somut ispat\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi, Mecelle\u2019de yer alacak olan kanun maddeleri, meselelerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde belli bir mezhep veya m\u00fcctehid odakl\u0131 olmaktan ziyade daha realist olacakt\u0131. D\u00f6rt mezhebin g\u00f6r\u00fc\u015fleri dikkate al\u0131narak mukayeseli bir surette kanunla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sa\u011flanabilirdi. Bunun ger\u00e7ekten m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu Huk\u00fbk-\u0131 Aile Kararnamesi\u2019nde yer alan bir tak\u0131m h\u00fck\u00fcmlerin, Hanefi mezhebine muhalif olarak kanunla\u015fmas\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin Huk\u00fbk-\u0131 Aile Kararnamesi\u2019nin 57. maddesinde, \u201cikrah ile vuku bulan nik\u00e2h fasittir<\/em>\u201d h\u00fckm\u00fc benimsenmi\u015f, r\u0131za ve ihtiyar nik\u00e2h\u0131n s\u0131hhat \u015fart\u0131 olarak tespit edilmi\u015ftir. Hanefi mezhebi d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer mezheplerin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de buna yak\u0131nd\u0131r. Oysa Hanefi mezhebindeki \u201cihtiyar bulundu\u011fu s\u00fcrece h\u00fck\u00fcm de bulunur<\/em>\u201d yerle\u015fik kurala g\u00f6re, ikrah ve cebir alt\u0131nda yap\u0131lan nik\u00e2h akdinde ihtiyar bulundu\u011fundan akid sahihtir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, siyas\u00ee, iktisad\u00ee, i\u00e7tima\u00ee ve hukuk\u00ee kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar olmasayd\u0131, huzur ve refah ortam\u0131n\u0131n sundu\u011fu imk\u00e2nlar d\u00e2hilinde metod ve teknik a\u00e7\u0131s\u0131ndan Mecelle\u2019nin daha da geli\u015ftirilmesi m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131. \u015eekil ve \u00fcslup a\u00e7\u0131s\u0131ndan Mecelle\u2019ye y\u00f6neltilen bir\u00e7ok ele\u015ftiri de o kadar ac\u0131mas\u0131z olmayacak ve iyi niyetli \u00e7al\u0131\u015fmalara mani te\u015fkil etmeyecekti. Nitekim baz\u0131 \u00f6nemli hukuk\u00e7ular\u0131n dile getirdi\u011fi gibi Mecelle, \u015fayet \u015fartlar uygun olsayd\u0131 ve tamamlana bilseydi sonraki \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n muhtelif b\u00f6lgelerinde yap\u0131lan kanun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na daha fazla bir oranda katk\u0131 sa\u011flard\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, zaman\u0131n \u015fartlar\u0131 ve toplumun ihtiya\u00e7lar\u0131 dikkate al\u0131narak itiraz ve ele\u015ftiriye maruz kalan Mecelle\u2019deki bir tak\u0131m maddelerde baz\u0131 d\u00fczenlemelere gidilebilir ve geli\u015ftirilebilirdi. \u00d6rne\u011fin her kitab\u0131n (ana b\u00f6l\u00fcm) ba\u015f\u0131nda yer alan baz\u0131 kavramlar\u0131n zamanla \u00e7\u0131kar\u0131larak yerine toplumun ihtiyac\u0131na y\u00f6nelik yeni maddeler eklenebilirdi.<\/p>\n\n\n\n

Ve son olarak Mecelle, eksikliklerini gidermi\u015f olsayd\u0131 b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla o d\u00f6nemde Ortado\u011fu\u2019dan Balkanlara kadar fiilen y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan Mecelle, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar da pek \u00e7ok \u00fclkede uygulanma imk\u00e2n\u0131 bulabilirdi. \u00d6zellikle ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 elde eden bir\u00e7ok M\u00fcsl\u00fcman \u00fclkenin mevzuat\u0131na etkisi ve katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck olurdu.<\/p>\n\n\n\n

Hakl\u0131 \u00f6vg\u00fcler yan\u0131nda haliyle ele\u015ftirilere de maruz kalm\u0131\u015f Mecelle. Mesela muhtevalar\u0131 ayn\u0131 oldu\u011fu halde pe\u015f pe\u015fe zikredilmeyen kaideler, birbirinin istisnas\u0131 olan maddelerin m\u00fcstakil zikredilmesi vs\u2026 Bu t\u00fcr ele\u015ftirileri nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mecelle\u2019nin k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideleri, her ne kadar \u0130bn N\u00fcceym ve benzeri f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n eserlerindeki k\u00e2idelerden bir derleme olsa da oradaki gibi sistematik bir muhtevaya sahip olmad\u0131klar\u0131 do\u011frudur. Bunun en bariz \u00f6rne\u011fi be\u015f k\u00fcll\u00ee k\u00e2idedir. Ancak muhtevalar\u0131 ayn\u0131 oldu\u011fu halde k\u00e2idelerin pe\u015f pe\u015fe zikredilmemesi durumu sadece Mecelle\u2019nin k\u00fclli k\u00e2idelerine m\u00fcnhas\u0131r bir olgu de\u011fildir. Bir\u00e7ok ilim dal\u0131nda oldu\u011fu gibi k\u00fcll\u00ee k\u00e2ideler hususunda da de\u011fi\u015fik uygulamalara yer verilmi\u015f ve \u00f6zellikle k\u00e2idelerin tertibi hususunda farkl\u0131 metotlar takip edilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin Kerh\u00ee, belli ve a\u00e7\u0131k bir metoda ba\u011fl\u0131 kalmaks\u0131z\u0131n k\u00e2ideleri rastgele bir araya getirmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k k\u00e2ideleri, f\u0131k\u0131h bablar\u0131na, alfabetik tertibe, kapsam ve \u00f6nemine g\u00f6re s\u0131ralayanlar da olmu\u015ftur. Ayn\u0131 durum Mecelle\u2019de yer alan k\u00e2ideler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Zira bu k\u00e2ideler, Mecelle\u2019nin yaz\u0131m\u0131nda temel al\u0131nan eserlere g\u00f6re de\u011fil, Mecelle m\u00fcelliflerinin d\u00fc\u015f\u00fcncelerine, ortaya koyduklar\u0131 hedeflere ve en \u00f6nemlisi de resmi devlet politikas\u0131nca belirlenen \u00e7er\u00e7eveye uygun d\u00fc\u015fecek \u015fekilde belirlenmi\u015ftir. Tanzimat s\u00fcrecinde gerek i\u00e7erdeki bask\u0131lar gerekse Avrupal\u0131 devletlerin beklentilerine uygun d\u00fc\u015fecek \u015fekilde yaz\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 haliyle bu tip problemi beraberinde getirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Mecelle\u2019nin esb\u00e2b-\u0131 m\u00fbcibesinde (gerek\u00e7elerinde), f\u0131kh\u00ee muamelelere dair anla\u015f\u0131lmas\u0131 kolay bir kitab\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na ve herkesin kolayl\u0131kla okuyarak muamelelerini ona tatbik etmesi i\u00e7in anla\u015f\u0131l\u0131r bir metne gerek duyuldu\u011fu ifade edilmektedir. \u00d6te yandan k\u00e2idelerin umumiyetle bir biriyle yak\u0131n irtibat\u0131 bulundu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Aralar\u0131nda \u00e7ok ince farkl\u0131l\u0131klar bulunsa da bir k\u0131sm\u0131 yekdi\u011ferinin a\u00e7\u0131klamas\u0131 ve takviyesi \u015feklinde olan k\u00e2ideler de bulunmaktad\u0131r. Mesela 5. madde\/k\u00e2ide \u201cBir \u015feyin bulundu\u011fu h\u00e2l \u00fczre kalmas\u0131 asld\u0131r<\/em>.\u201d, 6. madde \u201cKad\u00eem k\u0131demi \u00fczre terkolunur<\/em>.\u201d vb. pek \u00e7ok k\u00e2idenin birbirinin a\u00e7\u0131klamas\u0131 mahiyetinde oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6nemli bir husus da bu konuda ciddi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 bulunan pek \u00e7ok hukuk\u00e7u, Mecelle\u2019deki k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin; tabii hukuka ve modern hukukun hayli m\u00fcnaka\u015fa ve tek\u00e2m\u00fclden sonra ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 prensiplere son derece uygun oldu\u011fu tespitinde bulunmaktad\u0131r. Mecelle\u2019de \u00f6rf ve yorum kurallar\u0131na, m\u00fclkiyete, akitlere ve us\u00fbl hukuku ile ilgili hususlara yer verildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde<\/strong> s\u00f6z konusu doksan dokuz k\u00e2idenin muhtevas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeden rastgele tercih edildi\u011fi s\u00f6ylenemez.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 Netice olarak Mecelle\u2019nin mukaddimesinde bu temel k\u00e2idelerin toplu bir \u015fekilde yer verilmesindeki ama\u00e7 Mecelle\u2019nin Esb\u00e2b-\u0131 Mucibe Mazbatas\u0131nda detayl\u0131 bir \u015fekilde belirtilmi\u015ftir. Mezk\u00fbr mazbatadan, Mecelle\u2019nin hemen ba\u015f\u0131nda k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin yer almas\u0131, hukuk mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 hedeflendi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. K\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin aras\u0131ndaki tertip insicam\u0131n\u0131n bozulmu\u015f olmas\u0131 yerinde bir tespit olsa da k\u00e2ideler aras\u0131 konu b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve insicam\u0131n\u0131n korundu\u011fu yerler, birbirine benzeyen veya ayn\u0131 anlam ihtiva eden k\u00e2ideler de vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Birbirinin istisnas\u0131 bulunan k\u00e2idelere gelince, bu durumun her \u015feyden \u00f6nce k\u00fcll\u00ee k\u00e2idelerin karakteristik \u00f6zelliklerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek gerekmektedir. Zaten Mecelle yazarlar\u0131 bunlar\u0131n istisnalar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131nda bulunmam\u0131\u015flard\u0131r. Aksine mukaddimenin ikinci maddesinde a\u00e7\u0131k\u00e7a \u201c(\u0130bn N\u00fcceym) ile onun yolundan y\u00fcr\u00fcyen fakihlerin bir araya getirdikleri f\u0131kh\u00ee k\u00e2ideler olup, \u015fer\u2018\u00eeyye h\u00e2kimleri, sahih bir nakil bulmad\u0131k\u00e7a yaln\u0131z bunlarla (k\u00fcll\u00ee k\u00e2dilerle) h\u00fckmedemez<\/em>\u201d  ifadeleriyle bu istisna hususuna dikkat \u00e7ekmi\u015flerdir. Benzer \u015fekilde Mecelle<\/em>\u2019nin ilk makalesinde ifade edildi\u011fi \u00fczere bu k\u00e2idelerin vaz edilmesinde \u00f6ncelikli hedef istidl\u00e2l de\u011fil, k\u00e2ideler vesilesiyle meselelere a\u015fina olmak ve onlar\u0131 zihinde tutmakt\u0131r. Osmanl\u0131 kanunlar\u0131n\u0131 anlamak ve onlardan yararlanmak isteyen her vatanda\u015f gibi gayr-i M\u00fcslimlerin istifadesine sunmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Dolay\u0131s\u0131yla istisna mevzu bahis olunca \u015fu \u00f6nemli noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmekte yarar vard\u0131r: \u015eer\u2018\u00ee delillerden h\u00fck\u00fcm istinb\u00e2t edilirken as\u0131l olan\u0131n, sadece f\u0131kh\u00ee k\u00e2idelere dayan\u0131larak h\u00fck\u00fcm vermenin do\u011fru olmamas\u0131d\u0131r. Kitab ve S\u00fcnnete m\u00fcstenit a\u00e7\u0131k bir nass bulunmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda h\u00fck\u00fcmleri peki\u015ftirmek, onlara a\u015fina olmak ve onlar\u0131 ak\u0131lda tutmak gibi konularda bu k\u00e2idelerden yararlanmak \u00f6nemli ve do\u011fru bir se\u00e7imdir.<\/p>\n\n\n\n

Peki \u0130hsan hocam, sizce T\u00fcrkiye\u2019de ilahiyat fak\u00fclteleri Mecelle\u2019ye gereken \u00f6nemi veriyor mu? Neler yap\u0131labilir bu noktada?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Konunun T\u00fcrkiye\u2019de g\u00fcndeme gelmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorulan bu sualin \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011fu kanaatindeyim. En az\u0131ndan Mecelle\u2019nin k\u00fclli k\u00e2idelerinin \u0130lahiyat fak\u00fcltelerinde hak etti\u011fi de\u011feri g\u00f6rmesi ve ders olarak okutulmas\u0131na vesile olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmit ediyorum.<\/p>\n\n\n\n

Sorunuzun cevab\u0131na gelince, \u0130slami ilimlerle i\u015ftigal eden herkes kabul eder ki maalesef \u0130lahiyat fak\u00fcltelerinde Mecelle\u2019ye verilen \u00f6nem arzulanan d\u00fczeyde de\u011fildir. Zira \u0130lahiyatlar\u0131n zorunlu ders m\u00fcfredat\u0131 kapsam\u0131nda ne Mecelle ne de k\u00fclli k\u00e2ideler yer almaktad\u0131r.<\/strong> Mezk\u00fbr fak\u00fcltelerde okuyan \u00f6\u011frenciler, Mecelle ve k\u00fclli k\u00e2idelerine ili\u015fkin bilgilerden genel olarak ancak m\u00fcfredatta yer alan kitaplar veya ders esnas\u0131nda \u00f6zel olarak yap\u0131lan at\u0131flar vesilesiyle haberdar olmaktad\u0131rlar. Ayr\u0131ca bildi\u011fim kadar\u0131yla nadiren de olsa konuyla ilgili \u00f6zel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bulunan hocalar\u0131n te\u015fvikleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki \u00f6\u011frenciler, k\u00fclli k\u00e2ideleri se\u00e7meli ders olarak tercih etmektedirler. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda fak\u00fcltelerimizde buna y\u00f6nelik herhangi bir \u00e7aba ne yaz\u0131k ki g\u00f6r\u00fclmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuda ne yap\u0131labilir hususuna gelince, g\u00f6n\u00fcl ister ki Mecelle\u2019nin k\u00fclli kaideleri ilahiyat fak\u00fcltelerinde zorunlu ders m\u00fcfredat\u0131na d\u00e2hil edilsin. Bu m\u00fcmk\u00fcn olmasa bile en az\u0131ndan ilgili hocalar\u0131m\u0131z\u0131n y\u00f6nlendirmesi ve idarecilerin deste\u011fiyle se\u00e7meli ders kapsam\u0131nda okutulmas\u0131 sa\u011flans\u0131n.<\/strong> Ayr\u0131ca f\u0131k\u0131h usul\u00fc derslerinde bir b\u00f6l\u00fcm de bu konuya ayr\u0131lmal\u0131 ve ders olarak i\u015flenmeli. F\u0131k\u0131h derslerinde yeri geldi\u011finde k\u00fclli kaidelerden \u00f6rnekler verilerek kaidelerin \u00f6nemi \u00fczerinde durulmal\u0131. Osmanl\u0131ca derslerinde mezk\u00fbr kaidelerin Osmanl\u0131ca metninin okunmas\u0131 ve anlam\u0131n\u0131n \u00f6\u011fretilmesi sa\u011flanmal\u0131. Lisans program\u0131nda Mecelle\u2019ye dair malumat\u0131 bulunmayan y\u00fcksek lisans ve doktora \u00f6\u011frencilerine mutlaka zorunlu ders olarak okutulmal\u0131 ve bu konuda \u00f6devler verilmeli. Zira istenilen sonucu elde etmek ancak do\u011fru usul ve esaslarla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201cVusuls\u00fczl\u00fck usuls\u00fczl\u00fcktendir\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc rehber almak suretiyle bu hususta eksiklerimizi gidermek i\u00e7in \u00f6zel \u00e7aba sarf etmemiz elzemdir.<\/p>\n\n\n\n

Son olarak, \u0130slami ilimler \u00f6\u011frencilerine Mecelle okumalar\u0131nda fayda sa\u011flayacak \u00fc\u00e7 eser s\u00f6yler misiniz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu hususta Arap\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7e olmak \u00fczere \u015fu kitaplar\u0131n okunmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck fayda m\u00fclahaza etmekteyim:<\/p>\n\n\n\n

Arap\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. \u0130brahim b. Ahmed P\u00eer\u00eez\u00e2de, Umdetu Zev\u00ee\u2019l-Bas\u00e2ir lihalli Muhimm\u00e2ti\u2019l-E\u015fb\u00e2h ve\u2019n-Nez\u00e2ir
2. Muhammed b. Mustafa Eb\u00fb Said el-H\u00e2dim\u00ee, Mec\u00e2mi\u2018u\u2019l-Hak\u00e2ik ve\u2019l-Kav\u00e2id
3. Ali Ahmed Nedv\u00ee, el-Kav\u00e2id\u00fc\u2019l-F\u0131khiye<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

T\u00fcrk\u00e7e<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. Ahmet Refik G\u00dcR, Hukuk Tarihi ve Tefekk\u00fcr\u00fc Bak\u0131m\u0131ndan Mecelle
2. Osman KA\u015eIK\u00c7I, \u0130sl\u00e2m ve Osmanl\u0131 Hukukunda Mecelle
3. Necmettin KIZILKAYA, Hanef\u00ee Mezhebi Ba\u011flam\u0131nda \u0130slam Hukukunda K\u00fcll\u00ee K\u00e2ideler<\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dicle \u00dcniversitesi \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi \u0130slam Hukuku Anabilim Dal\u0131 \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinden Dr. \u0130hsan Akay hoca ile \u201cKlasik F\u0131k\u0131h Literat\u00fcr\u00fcndeki K\u00fcll\u00ee K\u00e2idelerle Mecelle\u2019deki K\u00fcll\u00ee K\u00e2idelerin Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d adl\u0131 makalesi \u00fczerine bir s\u00f6yle\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirdik. F\u0131kh\u00ee kaidelerden Mecelle\u2019ye uzanan s\u00fcreci derinlemesine konu\u015ftuk. \u0130lgilenenlere ayr\u0131ca \u0130hsan Akay Hocan\u0131n \u015eafii Usul Gelene\u011finde \u0130mam \u015eafii\u2019ye Muhalif Usuli G\u00f6r\u00fc\u015fler kitab\u0131n\u0131 tavsiye ederiz.   Baz\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":5153,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[963],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3975"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3975"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3975\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4784,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3975\/revisions\/4784"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5153"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3975"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3975"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3975"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}