{"id":3986,"date":"2020-09-12T10:21:05","date_gmt":"2020-09-12T07:21:05","guid":{"rendered":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/?p=3986"},"modified":"2022-10-17T16:50:36","modified_gmt":"2022-10-17T13:50:36","slug":"prof-dr-metin-ozdemir-ile-esari-kelam-sisteminin-elestirisi-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/prof-dr-metin-ozdemir-ile-esari-kelam-sisteminin-elestirisi-uzerine\/","title":{"rendered":"Prof. Dr. Metin \u00d6zdemir ile E\u015f\u2019ari Kelam Sisteminin Ele\u015ftirisi \u00dczerine"},"content":{"rendered":"\n

Hocam, E\u015f\u2019arilik deyince k\u0131saca neden s\u00f6z etmi\u015f oluyoruz?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilindi\u011fi \u00fczere E\u015f\u2019ar\u00eeli\u011fin kurucusu Ebu\u2019l-Hasan el-E\u015f\u2019ar\u00ee, daha \u00f6nce Mutezile Ekol\u00fc\u2019n\u00fcn i\u00e7inde yer almaktayd\u0131. Hatta o, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn k\u0131rk y\u0131ll\u0131k gibi uzunca bir k\u0131sm\u0131n\u0131 bu ekol\u00fcn i\u00e7erisinde ge\u00e7irmi\u015fti. Bir g\u00fcn Basra Camisi\u2019nin minberinden Mutezile\u2019nin t\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015flerinden s\u0131yr\u0131l\u0131p Ehl-i s\u00fcnnet taraf\u0131na ge\u00e7ti\u011fini ilan etti. Bu ge\u00e7i\u015fin nedenleri hakk\u0131nda pek \u00e7ok spek\u00fclasyon yap\u0131lsa da, Abbasi imparatorlu\u011funun s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde cereyan eden i\u00e7 \u00e7eki\u015fmeler dolay\u0131s\u0131yla merkezi otoritenin gittik\u00e7e zay\u0131flamas\u0131, buna ba\u011fl\u0131 olarak \u00fcmmetin birlik ve dirli\u011finin b\u00fcy\u00fck bir tehlike alt\u0131na girmesi, ayr\u0131ca Karmati ve Zenc isyanlar\u0131 gibi \u015ei\u00ee-Bat\u0131n\u00ee hareketlerin yine merkezi otorite i\u00e7in b\u00fcy\u00fck risk olu\u015fturmas\u0131 ba\u015fat sebepler aras\u0131nda say\u0131labilir. Muhtemelen E\u015f\u2019ari, \u00f6zellikle mihne hareketinden sonra siyasi ve ilmi etkinli\u011fi iyice zay\u0131flayan Mutezile Mezhebi ile bu sorunlar\u0131n \u00fctesinden gelinemeyece\u011fini fark etti ve o d\u00f6nemde gittik\u00e7e g\u00fc\u00e7lenen Hanbel\u00eelerin de etkisiyle kendisini saf de\u011fi\u015ftirmek zorunda hissetti.<\/p>\n\n\n\n

Bu ge\u00e7i\u015fle ba\u015flayan yeni s\u00fcre\u00e7te, S\u00fcnn\u00ee cenahta \u0130bn K\u00fcllab ile ba\u015flayan kel\u00e2m metodu, E\u015f\u2019ar\u00ee taraf\u0131ndan daha da geli\u015ftirilerek s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, b\u00f6ylece Hanbel\u00ee itikad\u0131n\u0131n etkilerinin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak hissedildi\u011fi Ehl-s\u00fcnnet\u2019in E\u015f\u2019ar\u00ee kanad\u0131n\u0131n kel\u00e2m\u00ee sisteminin nakl\u00ee ve akl\u00ee temelleri olu\u015fturulmu\u015ftur. Bu sistem daha sonra, B\u00e2k\u0131ll\u00e2n\u00ee, Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, C\u00fcveyn\u00ee gibi kelamc\u0131lar taraf\u0131ndan daha da geli\u015ftirilmi\u015f, Gazz\u00e2l\u00ee ile birlikte ise kel\u00e2m\u00ee metodolojiye eklemlenen Aristo Mant\u0131\u011f\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla felsef\u00ee kel\u00e2m d\u00f6neminin kap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kap\u0131 daha sonraki s\u00fcre\u00e7te, Fahruddin er-Raz\u00ee, \u0130c\u00ee, \u00c2mid\u00ee, C\u00fcrc\u00e2n\u00ee ve Taftazan\u00ee gibi E\u015f\u2019ar\u00ee kelamc\u0131lar\u0131n\u0131n eliyle neredeyse ard\u0131na kadar aralanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Siz E\u015far\u00eeli\u011fe kendi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden kopuk \u015fekilde ele\u015ftiri getirenlerin aksine, sisteme din\u00ee, akl\u00ee ve felsef\u00ee b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7erisinde yakla\u015f\u0131yorsunuz. Buna uygun olarak \u00f6ncelikle E\u015far\u00ee kelam\u0131n\u0131n temel unsurlar\u0131n\u0131n kabaca neler oldu\u011funu s\u00f6yler misiniz? Bu genel \u00e7er\u00e7evenin ard\u0131ndan detaylara, ard\u0131ndan problemli noktalara ge\u00e7ece\u011fiz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Her kel\u00e2m ekol\u00fcnde oldu\u011fu gibi E\u015f\u2019ar\u00ee Kel\u00e2m Ekol\u00fc\u2019n\u00fcn temel unsurlar\u0131nda da belirleyici olan, E\u015f\u2019ar\u00ee ve takip\u00e7ilerinin tenzih anlay\u0131\u015flar\u0131d\u0131r. Tenzih kavram\u0131, k\u0131saca Allah\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcn eksikliklerden uzak tutulmas\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla Onun t\u00fcm kemal s\u0131fatlar\u0131yla nitelendirilmesini ifade eder.<\/p>\n\n\n\n

Her f\u0131rka veya mezhep kendisine uygun bir tenzih anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirmi\u015ftir. Kel\u00e2m literat\u00fcr\u00fcne genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, pek \u00e7ok kel\u00e2m\u00ee meselenin ve problemin ele al\u0131nmas\u0131nda bu anlay\u0131\u015f\u0131n b\u00fcy\u00fck etkisi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu itibarla E\u015f\u2019ar\u00eeler de kendi kel\u00e2m\u00ee sistematiklerini do\u011fal olarak sahip olduklar\u0131 bu tenzih anlay\u0131\u015f\u0131na uygun olarak belirlemi\u015flerdir. Onlar, Kelam\u00ee sistemlerini, Allah\u2019\u0131n ilim, irade ve kudret gibi s\u00fcb\u00fbt\u00ee s\u0131fatlar\u0131n\u0131n mutlakl\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla onlar\u0131n hi\u00e7bir surette s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine kurmu\u015flard\u0131r. Allah\u2019\u0131n ilmi, iradesi ve kudreti hi\u00e7bir surette kay\u0131t alt\u0131na al\u0131namaz. Buradan \u00e7\u0131kan a\u00e7\u0131k form\u00fclasyon \u015fudur: Allah her \u015feyi bilir, bilgisine uygun olarak irade eder ve her ikisine uygun olarak da yarat\u0131r. \u00d6rne\u011fin Allah benim \u015fu anda size nas\u0131l cevap verece\u011fimi ezelde bilir, onu bu ezeli bilgisine g\u00f6re yine ezelde irade eder. Sonra da onu \u015fu anda oldu\u011fu gibi vaktinde ve mek\u00e2n\u0131nda asl\u0131na uygun olarak yarat\u0131r. Yaratma eylemi zamana ve mek\u00e2na ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi i\u00e7in, E\u015f\u2019ar\u00eeler radikal bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f yaparak Allah\u2019\u0131n, yaratma, r\u0131z\u0131k verme, \u00f6ld\u00fcrme ve diriltme gibi fiil\u00ee s\u0131fatlar\u0131n\u0131n h\u00e2dis oldu\u011funu yani onlar\u0131n sonradan meydana geldi\u011fini kabul etmi\u015flerdir. Bunun aksine Hanefi-Mat\u00fcr\u00eed\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, Allah\u2019\u0131n t\u00fcm s\u0131fatlar\u0131n\u0131n ezel\u00ee oldu\u011funu iddia etmi\u015flerdir. Bu y\u00fczden onlar, Allah\u2019\u0131n s\u00fcb\u00fbt\u00ee s\u0131fatlar\u0131na E\u015f\u2019ar\u00eelerden farkl\u0131 olarak bir de tekvin s\u0131fat\u0131n\u0131 eklemi\u015flerdir. Bu s\u0131fat E\u015f\u2019ar\u00eelere g\u00f6re kudret s\u0131fat\u0131n\u0131n kapsam\u0131 i\u00e7erisinde yer alan itibari bir s\u0131fatt\u0131r. Ancak o, M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelere g\u00f6re di\u011fer s\u00fcb\u00fbt\u00ee s\u0131fatlar gibi hakiki ve ger\u00e7ek bir s\u0131fatt\u0131r. Bu teknik bir konudur, detaylar E\u015f\u2019ar\u00ee ve M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee kaynaklardan \u00f6\u011frenilebilir.<\/p>\n\n\n\n

E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2m literat\u00fcr\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yukar\u0131da \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n pek \u00e7ok kel\u00e2m\u00ee problemin ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131na bir \u015fekilde yans\u0131d\u0131\u011f\u0131na tan\u0131k oluruz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu k\u0131sm\u0131 biraz daha konu\u015fal\u0131m isterseniz. S\u00f6z konusu gelenek i\u00e7inde Allah\u2019\u0131n mutlak irade ve kudret anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n teklif, insan fiillerinin yarat\u0131lmas\u0131, kesb\/fiillerin \u00f6d\u00fcllendirilmesi, nedensellik ve kader gibi di\u011fer mevzularla nas\u0131l bir etkisi mevcut?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Biraz \u00f6nce tenzih anlay\u0131\u015f\u0131yla ilgili olarak ana hatlar\u0131yla temas etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 bu konuda k\u0131saca \u015f\u00f6yle sonu\u00e7 verir: Allah\u2019\u0131n kudret s\u0131fat\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan hi\u00e7bir varl\u0131k yoktur. Bu y\u00fczden onlar Mutezile\u2019nin aksine, Allah\u2019\u0131n insan fiilleri d\u00e2hil her \u015feyin yarat\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu iddia ederler. Bu bak\u0131mdan E\u015f\u2019ar\u00eeler s\u00f6z konusu iddialar\u0131na uygun bir eylem teorisi geli\u015ftirmi\u015flerdir. Bu teoriye g\u00f6re insan\u0131n ne eylemden \u00f6nce ne eylem esnas\u0131nda ne de eylem sonras\u0131nda kendisine ait bir kudreti vard\u0131r. \u0130nsan sadece fiilini kesb eder -ki bu E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2m\u0131n\u0131n en kapal\u0131 noktalar\u0131ndan birisidir- Allah da onun fiilini kesbine uygun olarak yarat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kesb<\/em>, s\u00f6zl\u00fckte, \u201ckazanmak, bir \u015feyi elde etmek, \u00e7al\u0131\u015fmak, bir \u015feye bir gayret ve \u00e7aba sonucu ula\u015fmak\u201d gibi anlamlara gelir. Ancak bu kavram\u0131n E\u015f\u2019ar\u00ee literat\u00fcr\u00fcnde \u00f6zel bir anlam kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bir anlamda o, insan\u0131n kendisinde Allah taraf\u0131ndan anl\u0131k olarak yarat\u0131lan bir kudretle bir fiile y\u00f6nelmesini ifade eder. Yani i\u015fin asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, insanda eylemden \u00f6nce, bir fiile y\u00f6nelme kudretinden bile s\u00f6z edilemez. K\u0131sacas\u0131 eyleme ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn s\u00fcre\u00e7ler Allah taraf\u0131ndan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, insana ait olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcn kesb<\/em> de zorunlu olarak s\u00f6z konusu yaratman\u0131n kapsam\u0131na d\u00e2hil edilir. Bununla birlikte onlar, insan\u0131n eylemini ger\u00e7ekle\u015ftirme s\u00fcrecinde ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131n\u0131 olu\u015fturan kesbin insana ait oldu\u011funu s\u00f6ylerler. \u0130nsan\u0131n eylemden \u00f6nce bulunmayan, dolay\u0131s\u0131yla da kendisine ait olmayan bir kudretle ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi kesbinden ni\u00e7in sorumlu tutuldu\u011fu sorusunun cevab\u0131, onlara g\u00f6re k\u0131saca, eylemin onun uzuvlar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Yani benim elimde ger\u00e7ekle\u015fen eylemde, benim kudret plan\u0131nda hi\u00e7bir katk\u0131m olmasa bile, o yine de benim eylemimdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc sonu\u00e7ta o benim elimde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bu ba\u011flamda E\u015f\u2019ar\u00eeler, kula ait bir iradeden s\u00f6z etmekten \u0131srarla ka\u00e7\u0131n\u0131rlar. Bu y\u00fczden onlar irade yerine daha \u00e7ok kesb<\/em> kavram\u0131n\u0131 kullanmay\u0131 tercih ederler. Bunun en \u00f6nemli nedenlerinden birisi de Allah\u2019\u0131n her \u015feyin m\u00fcridi oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki genel kabuld\u00fcr. Onlar bunu kabul etmek zorundad\u0131rlar. Allah her \u015feyin yarat\u0131c\u0131s\u0131 ise her \u015feyin m\u00fcride de olmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yaratma eyleminin, onu irade etmeden ger\u00e7ekle\u015fmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Allah\u2019\u0131n bilgisi ve iradesi ezel\u00eedir; ancak Onun fiil\u00ee bir s\u0131fat\u0131 olan yaratmas\u0131 h\u00e2distir, yani o sonradan olan bir \u015feydir. Zira yaratma biraz \u00f6nce de de\u011findi\u011fimiz \u00fczere zamana ve mek\u00e2na ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Tabii E\u015f\u2019ar\u00eelerin insan fiilleriyle ilgili bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n n\u00f6rofizyolojinin bilimsel verileriyle nas\u0131l telif edilebilece\u011fi ayr\u0131 bir konudur.<\/p>\n\n\n\n

Peki, E\u015f\u2019ar\u00eeler bu durumda insan\u0131n sorumlulu\u011funu nas\u0131l temellendirmektedirler? Bunun yolu onlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok basittir. Allah benim \u015fu anda s\u00f6yleyeceklerimi kendi h\u00fcr irademle tercih edece\u011fimi ezelde bilir, bunu yaratmay\u0131 ezelde irade eder ve \u015fu anda da bu iradesine uygun olarak onu yarat\u0131r. Sonu\u00e7ta Allah\u2019\u0131n ezel\u00ee bilgisine g\u00f6re ne konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131 tercih eden benim. Yani ben Allah\u2019\u0131n bilgisinden dolay\u0131 \u015fu andaki konu\u015fmalar\u0131m\u0131 tercih etmi\u015f de\u011filim. Aksine benim b\u00f6yle konu\u015fmay\u0131 tercih edece\u011fimi Allah ezelde bilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla tercih eden ben oldu\u011fuma g\u00f6re, ondan sorumlu olan da ben olmal\u0131y\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

E\u015f\u2019ar\u00eelerin kel\u00e2m\u00ee sistemi i\u00e7erisinde ezel\u00ee ilah\u00ee ilim konusu da son derece anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 ve karma\u015f\u0131k bir konudur. Belki biraz sonra bu konuya da de\u011finebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

E\u015f\u2019ar\u00eelerin s\u00f6z konusu yaratma ve eylem teorisi do\u011fal olarak onlar\u0131n \u00e2lem tasavvurunu da etkilemi\u015ftir. \u00d6zellikle Gazz\u00e2l\u00ee ile birlikte, nedensellik teorisinin felsef\u00ee temelleri, E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2m\u0131n\u0131n temel kabulleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Nedensellik teorisi<\/em>, k\u0131saca nedenle sonu\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin zorunlu oldu\u011fu tezine dayan\u0131r. Bu teoriye g\u00f6re ayn\u0131 nedenler daima zorunlu olarak ayn\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 do\u011furur. E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu t\u00fcr bir yakla\u015f\u0131mla, neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisine ayk\u0131r\u0131 bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fen mucizeleri ispat etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Mucizelerin do\u011fal yasalara ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fil de do\u011frudan ilahi irade ve kudrete ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fmelerini izah edebilmek i\u00e7in bu teorinin ters y\u00fcz edilmesi gerekti. Bu y\u00fczden onlar, nedenle sonu\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin bizim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z y\u00fcz\u00fcnden zorunlu oldu\u011fu yan\u0131lg\u0131s\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ettiler. \u00d6rne\u011fin, kibrit alevinin pamu\u011fa temas etmesi sonucu ger\u00e7ekle\u015fen yanma olay\u0131nda, ger\u00e7ek neden, kibrit alevi de\u011fildir. Tam aksine o esnada pamuk, Allah\u2019\u0131n kendisinde yanma olay\u0131n\u0131 yaratmas\u0131ndan dolay\u0131 yanmaktad\u0131r. Biz her defas\u0131nda pamu\u011fun kibrit aleviyle temas\u0131 halinde yanma olay\u0131na tan\u0131kl\u0131k etti\u011fimiz i\u00e7in, ikisi aras\u0131nda zorunlu bir ili\u015fkinin var oldu\u011fu vehmine kap\u0131lmaktay\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Bu teori, E\u015f\u2019ar\u00eelere ola\u011fan\u00fcst\u00fc tarzda ger\u00e7ekle\u015fen mucizeleri izah etme imk\u00e2n\u0131 verir. \u00d6rne\u011fin, Nemrut taraf\u0131ndan manc\u0131n\u0131kla ate\u015fin \u00fczerine f\u0131rlat\u0131lan Hz. \u0130brahim\u2019i ate\u015f yakmam\u0131\u015ft\u0131r. H\u00e2lbuki ola\u011fan \u015fartlarda onun yanmas\u0131 gerekirdi. O halde diyor E\u015f\u2019ariler, nedenle sonu\u00e7 aras\u0131nda zorunlu bir ili\u015fki yoktur.<\/p>\n\n\n\n

Hakikat \u015fu ki, mucizeler \u00f6zel \u015fartlara ba\u011fl\u0131 bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftikleri i\u00e7in genel nedensellik yasas\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olgular olarak telakki edilebilirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc bug\u00fcnk\u00fc bilimin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde nedensellik ilkesine ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, s\u00f6z konusu E\u015f\u2019ar\u00ee yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n revize edilmesi gerekti\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kader konusu ise E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir ba\u015fka muammad\u0131r. Ama onlar\u0131n kelam\u00ee sistemleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan kader olgusunu k\u0131saca \u015f\u00f6yle izah edebiliriz: Allah ezelde her \u015feyi bildi\u011finden, var olacak her \u015feyi ezel\u00ee olarak takdir etmi\u015f ve Levh-i Mahfuz\u2019a yazm\u0131\u015ft\u0131r. O, bu yazg\u0131s\u0131na uygun olarak onlar\u0131n var olmas\u0131n\u0131 ezelde diler ve onlar\u0131 s\u00f6z konusu iradesine uygun olarak da vakitleri geldi\u011finde sonsuz kudretiyle yarat\u0131r. \u0130\u015fte kader dedi\u011fimiz olgu k\u0131saca bundan ibarettir. Burada tabiri caizse Allah i\u00e7in hi\u00e7bir s\u00fcrpriz yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc her \u015fey Onun ilmine ve iradesine uygun olarak ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Bu ba\u011flamda insan\u0131n sorumlulu\u011fu ise daha \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim gibi, onun h\u00fcr tercihlerinden kaynaklanmaktad\u0131r. Bir anlamda Allah\u2019\u0131n bilgisi, bizim \u015fu anda ger\u00e7ekle\u015fen h\u00fcr tercihlerimizi ezelde ku\u015fatm\u0131\u015f ve O, Levh-i Mahfuz\u2019daki yazg\u0131s\u0131n\u0131 buna g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131smen de\u011findiniz ger\u00e7i, fakat kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapmak a\u00e7\u0131s\u0131ndan soruyorum: \u0130lah\u00ee yaratma ve kulun sorumlulu\u011fu meselesinde i\u015fin i\u00e7ine Matur\u00eed\u00eeleri, hatta Mutez\u00eeleyi katacak olursak, E\u015far\u00ee ekol\u00fcn\u00fc bunlardan ay\u0131ran nedir? Ku\u015fkusuz kul fiilinin her a\u015famas\u0131na e\u015flik eden yaratma s\u00fcreci, di\u011fer taraftan sorumluluk duygusunu saf d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015f olmuyor mu? Burada bir de nedensellik ilkesi izaha muhta\u00e7 tabii.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda bu sorunuzun bir k\u0131sm\u0131n\u0131 az \u00f6nce cevapland\u0131rd\u0131m. Tekrara d\u00fc\u015fmemek i\u00e7in burada k\u0131saca \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyebilirim. Bu konuda M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerle E\u015f\u2019ar\u00eeler aras\u0131ndaki fark k\u0131saca \u015fudur: E\u015f\u2019ar\u00eelere g\u00f6re kulun kesbini de Allah yarat\u0131rken, M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler kulun c\u00fcz\u00ee iradesinin tamamen kendisine ait oldu\u011funu kabul ederler. Onlara g\u00f6re kulun c\u00fcz\u00ee iradesi, itibari bir durum oldu\u011fundan ontolojik olarak yaratmaya konu olmaz. Bir bak\u0131ma o, \u015fu anda ad\u0131n\u0131 hat\u0131rlayamad\u0131\u011f\u0131m akademisyen bir arkada\u015f\u0131n g\u00fczel benzetmesiyle matematikteki etkisiz eleman olan s\u0131f\u0131r gibidir. Ontolojik olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda o hi\u00e7bir \u015feydir. Ama onsuz da matematik yapmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bununla birlikte ger\u00e7ekte bu konuda M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin de E\u015f\u2019ar\u00eelerden \u00e7ok farkl\u0131 olduklar\u0131 s\u00f6ylenemez. Asl\u0131nda bu meselede ikisi aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen farkl\u0131l\u0131k, laf\u0131z ve s\u00f6ylem farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ibaret gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc sonu\u00e7ta M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler de c\u00fcz\u00ee iradenin kul taraf\u0131ndan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmiyorlar. Tam aksine onun yarat\u0131lan bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla onun kesbten terk fark\u0131, Allah taraf\u0131ndan da yarat\u0131lm\u0131\u015f olmamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsan\u0131n ne Allah ne de kul taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olan itibari bir \u015fey ile nas\u0131l olup da hakiki bir varl\u0131k olan eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirmeye y\u00f6neldi\u011fi ve onu tercih etti\u011fi ise maalesef M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin cevaps\u0131z b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 bir sorudur. Ancak M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin, insan fiillerinin ger\u00e7ekle\u015fmesi konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnce, niyet, arzu, istek, i\u00e7 ve d\u0131\u015f g\u00fcd\u00fclerin olu\u015fturdu\u011fu motivasyonlar gibi birtak\u0131m psikolojik fakt\u00f6rleri de devreye soktuklar\u0131 i\u00e7in, en az\u0131ndan insan sorumlulu\u011funu daha makul bir zemine oturtma a\u00e7\u0131s\u0131ndan E\u015f\u2019ar\u00eelere nispetle bir ad\u0131m \u00f6nde olduklar\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuda en radikal ad\u0131m\u0131 Mutezile atm\u0131\u015ft\u0131r. Onlara g\u00f6re kulun fiilleri kendisi taraf\u0131ndan yarat\u0131l\u0131r. Bilindi\u011fi \u00fczere \u201ckulun yaratmas\u0131\u201d ifadesi, Ehl-i s\u00fcnneti \u00e7ok rahats\u0131z etmi\u015ftir. Ancak Mutezile, bu sorunu yaratmay\u0131 iki k\u0131sma ay\u0131rmak suretiyle \u00e7\u00f6zme yoluna gitmi\u015ftir. Onlara g\u00f6re, biri yoktan var etme, di\u011feri ise yarat\u0131lan bir kudretle bir \u015feyi ger\u00e7ekle\u015ftirme anlam\u0131nda iki t\u00fcr yaratma vard\u0131r. Bunlardan ilki tamamen Allah\u2019a aittir. Di\u011feri ise kulun yaratmas\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n E\u015f\u2019ar\u00eelerden ve M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerden en b\u00fcy\u00fck fark\u0131, kulun yarat\u0131lan, teknik ifadesiyle h\u00e2dis kudretinin kendisinde fiilden \u00f6nce bulunmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. Kul, fiillerini, \u00f6nceden kendisinde potansiyel olarak haz\u0131r bulunan bu kudretiyle diledi\u011fi gibi kendisi yarat\u0131r. Onun i\u00e7in kulun yaratmas\u0131n\u0131, yoktan var etme anlam\u0131ndaki Allah\u2019\u0131n yaratmas\u0131yla kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. Ancak \u00e7o\u011fu Ehl-i s\u00fcnnet kelamc\u0131s\u0131, onlar\u0131n bu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ya fark edememi\u015f ya da g\u00f6rmezlikten gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Nedensellik konusunu daha \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, isterseniz burada tekrar etmeyeyim.<\/p>\n\n\n\n

O halde ilah\u00ee ilim konusuna ge\u00e7elim. Bu anlay\u0131\u015f E\u015far\u00ee kelam sistemine nas\u0131l yans\u0131yor acaba?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Allah\u2019\u0131n her h\u00e2l\u00fck\u00e2rda sonradan ger\u00e7ekle\u015fmesi gerekli olan h\u00fcr bir tercihi, ezel\u00ee yani ba\u015flang\u0131c\u0131 olmayan bir bilgiyle nas\u0131l olup da ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131 ve bunun s\u00f6z konusu bilgiye uygun olarak ger\u00e7ekle\u015fen eylemler \u00fczerinde zorlay\u0131c\u0131 bir etkiye sahip olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu, t\u00fcm kel\u00e2m\u00ee ve teolojik sistemlerin cevaplamaktan aciz kald\u0131\u011f\u0131 bir sorudur. Yani bu soru, ilahiyat\u0131n en zor sorular\u0131ndan birisidir.<\/p>\n\n\n\n

Burada \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olan durum \u015fudur: Pek \u00e7ok S\u00fcnn\u00ee kel\u00e2m bilgini, m\u00fcsl\u00fcman s\u00fbf\u00eelerin vahdet-i v\u00fccud<\/em> nazariyesini reddetmektedir. H\u00e2lbuki az \u00f6nce anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m ilah\u00ee ilim anlay\u0131\u015f\u0131na dayanan bir yaratma nazariyesi, asl\u0131nda vahdet-i v\u00fccut nazariyesinin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. \u0130bn Arabi\u2019nin a\u2019y\u00e2n-\u0131 s\u00e2bite<\/em> teorisiyle kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n ezel\u00ee ilah\u00ee bilgi<\/em> anlay\u0131\u015flar\u0131 mukayese edildi\u011finde, bu ifademle neyi kastetti\u011fim \u00e7ok daha iyi anla\u015f\u0131labilecektir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fin asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, daha rasyonel olduklar\u0131 varsay\u0131lan Mutezile d\u00e2hil hi\u00e7bir kel\u00e2m mezhebi bu sorunla do\u011frudan y\u00fczle\u015fme cesaretini g\u00f6sterememi\u015ftir. Sorun k\u0131saca, sonradan ger\u00e7ekle\u015fen insan fiillerinin nas\u0131l olup da ba\u015flang\u0131c\u0131 olmayan ezel\u00ee ilahi bilginin i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 ve bunun da onun eylemlerini zorunlu k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 sorusundan kaynaklanmaktad\u0131r. Benim \u015fu andaki konu\u015fmam\u0131n i\u00e7eri\u011fi, Allah taraf\u0131ndan ezel\u00ee olarak biliniyorsa, onun ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olma ihtimali yoktur. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa bu durumda benim konu\u015fma iradem ve bu i\u00e7erikte bir konu\u015fma yapmaya ili\u015fkin tercihim de ezel\u00ee demektir. \u0130\u015fte bizi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak vahdet-i v\u00fccud anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6t\u00fcren nokta tam da buras\u0131d\u0131r. Ancak maalesef kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n ve teologlar\u0131n \u00e7o\u011fu i\u015fin bu k\u0131sm\u0131yla ilgilenmekten ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n \u201cilim maluma tabidir\u201d<\/em> mottolar\u0131 bu sorunu \u00e7\u00f6zmek bir yana daha da \u00e7etrefilli bir hale getirmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sefer ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak nas\u0131l olup da ezel\u00ee olan ilahi bilginin, zorunlu olarak sonra gelmesi gereken maluma tabi oldu\u011fu sorusuna muhatap olmaktay\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Devv\u00e2n\u00ee gibi nispeten ge\u00e7 d\u00f6nem E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 bu sorunu \u201cdaimi bir \u015fimdi\u201d<\/em> kavram\u0131yla \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Yani onun gibi d\u00fc\u015f\u00fcnenler a\u00e7\u0131s\u0131ndan, Allah\u2019\u0131n bilgisi zaman ve mek\u00e2n \u00fcst\u00fc oldu\u011fundan ge\u00e7mi\u015f, an ve gelecek kategorilerine ba\u011fl\u0131 olarak alg\u0131lanamaz. K\u0131sacas\u0131 Allah\u2019\u0131n bilgisinin ge\u00e7mi\u015fi ve gelece\u011fi yoktur. Onun i\u00e7in sadece sonsuz, yani ge\u00e7mi\u015fi ve gelece\u011fi s\u00f6z konusu olmayan daimi bir \u201c\u015fimdi\u201d<\/em> s\u00f6z konusudur. Yani Onun bilgisinde, benim \u015fu andaki konu\u015fma eylemimle \u0130stanbul\u2019un fethi olay\u0131 ayn\u0131 anda mevcuttur. Asl\u0131nda bu, \u201cAllah\u2019\u0131n her \u015feyi ezelde, de\u011fi\u015fmeyen tek bir ilimle bildi\u011fi\u201d<\/em> \u015feklindeki klasik s\u00f6ylemin farkl\u0131 bir tarzda ifadesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131saca ifade etmek gerekirse, bu mesele sadece E\u015f\u2019ar\u00ee kelamc\u0131lar\u0131n\u0131n de\u011fil, t\u00fcm kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n ve teologlar\u0131n ortak sorunudur.<\/p>\n\n\n\n

Peki, g\u00fc\u00e7 yetirilemeyen \u015feylerin teklif edilmesi, ilgili sistemde ne \u015fekilde izah ediliyor? \u00d6rne\u011fin bir k\u00e2firin imana g\u00fcc\u00fc yetmedi\u011fi halde kendisine teklif y\u00f6neltiliyor.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

E\u015f\u2019ar\u00ee\u2019ye g\u00f6re k\u00e2firin imana g\u00fcc\u00fc yoktur. Bunun nedeni, onun iman etmekten aciz olmas\u0131 de\u011fil, iman\u0131 terk edip onun z\u0131dd\u0131 olan k\u00fcf\u00fcrle me\u015fgul olmas\u0131d\u0131r. E\u015f\u2019ar\u00ee bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, bir \u015feye ait olan g\u00fcc\u00fcn, teknik ifadesiyle istit\u00e2atin di\u011feri i\u00e7in ge\u00e7erli olmamas\u0131na ba\u011flar. Yani k\u00e2firin k\u00fcf\u00fcr i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7, iman i\u00e7in kullan\u0131lamaz. Bu, k\u00e2firin k\u00fcf\u00fcr hali devam etti\u011fi s\u00fcrece, imana g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bulunmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. Bununla birlikte Allah yine de ona iman etmesini emretmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Hakikat \u015fu ki bu ifadeler, salt akl\u00ee soyutlamalara dayanan varsay\u0131mlardan ibarettir. Onun bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne, Kur\u2019an ve sahih s\u00fcnnetten kan\u0131t bulmak m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fi gibi, onu akl\u0131selim ve tecr\u00fcbe a\u00e7\u0131s\u0131ndan temellendirebilmek de zordur. Nitekim M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee onun bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc hikmete ayk\u0131r\u0131 buldu\u011fu i\u00e7in reddetmi\u015ftir. M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee a\u00e7\u0131s\u0131ndan, imk\u00e2n\u0131 bulunmayan birisine emir vermek, g\u00f6z\u00fc g\u00f6rmeyen birisine \u201cg\u00f6r\u201d, eli olmayan birisine de \u201celini uzat\u201d demeye benzer.<\/p>\n\n\n\n

Siz ilah\u00ee irade anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n E\u015far\u00ee kelam sistemi i\u00e7inde husun\/kubuh ve ilah\u00ee adaletin tan\u0131m\u0131 gibi tart\u0131\u015fmal\u0131 mevzularla belirleyici rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. \u0130lah\u00ee fiiller i\u00e7in bir \u00f6l\u00e7\u00fc ya da Allah\u2019\u0131n dilemesinin bir s\u0131n\u0131r\u0131 nas\u0131l olacak? Buray\u0131 biraz a\u00e7sak.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu konudaki E\u015f\u2019ar\u00ee form\u00fclasyonu \u00e7ok nettir: Allah\u2019\u0131n iyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc belirlerken belli \u00f6l\u00e7\u00fcleri baz almas\u0131, \u00f6rne\u011fin bizim gibi, herhangi bir \u015feyi, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle zararl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in k\u00f6t\u00fc saymas\u0131, Onun mutlak iradesinin bu ilke taraf\u0131ndan s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 anlam\u0131na gelir. H\u00e2lbuki ilah\u00ee irade hi\u00e7bir surette s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lamaz. Bu y\u00fczden bir \u015fey, kendi zat\u0131nda bulunan belli niteliklerden dolay\u0131 de\u011fil, sadece Allah\u2019\u0131n dilemesine ba\u011fl\u0131 olarak iyi ya da k\u00f6t\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Elbette onlar bu nazariyelerini, estetik ve tabii anlamdaki iyi ve k\u00f6t\u00fcye uygulamazlar. Onlar sadece dini ve ahlak\u00ee anlamdaki iyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc bu kategoride de\u011ferlendirirler. Bu y\u00fczden E\u015f\u2019ar\u00eeler do\u011fal olarak be\u015fer\u00ee anlamdaki adalet \u00f6l\u00e7\u00fctlerini ilahi adalet i\u00e7in de ge\u00e7erli saymazlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc aksi takdirde ilah\u00ee irade yine be\u015fer\u00ee \u00f6l\u00e7\u00fctlerle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan onlara g\u00f6re ilah\u00ee adalet, \u201cAllah\u2019\u0131n m\u00fclk\u00fcnde diledi\u011fi gibi tasarrufta bulunmas\u0131\u201d anlam\u0131na gelir. Bu y\u00fczden onlar, Allah\u2019\u0131n -her ne kadar realite aksi y\u00f6nde ger\u00e7ekle\u015fecek olsa da- cenneti hak eden m\u00fcmin bir kulunu dilerse cehenneme atabilece\u011fini s\u00f6ylemekte hi\u00e7bir beis g\u00f6rmezler. M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler bu t\u00fcr bir s\u00f6ylemi t\u00fcm\u00fcyle ilah\u00ee hikmete ayk\u0131r\u0131 bulduklar\u0131ndan \u015fiddetle reddederler. Ancak E\u015f\u2019ar\u00eeler kendi kel\u00e2m\u00ee sistemlerinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir sonucu olarak bu t\u00fcr sonu\u00e7lar\u0131 kabullenmekte hi\u00e7bir teredd\u00fct ya\u015famazlar. Dolay\u0131s\u0131yla E\u015f\u2019ariler a\u00e7\u0131s\u0131ndan, ilah\u00ee fiiller i\u00e7in bir \u00f6l\u00e7\u00fc ya da Allah\u2019\u0131n dilemesinin bir s\u0131n\u0131r\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda tek dayanak noktas\u0131, onlar\u0131n Allah\u2019\u0131n iradesinin hi\u00e7bir \u015fekilde s\u0131n\u0131rlanamayaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki temel varsay\u0131mlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler husun-kubuh konusunda hikmet anlay\u0131\u015flar\u0131na uygun olarak E\u015f\u2019ar\u00eelerden farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Onlara g\u00f6re, ak\u0131l e\u015fyan\u0131n zat\u00ee \u00f6zelliklerinden hareketle iyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc tespit edebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc e\u015fya zat\u0131 gere\u011fi veya zat\u0131na ili\u015fen birtak\u0131m harici nitelikler dolay\u0131s\u0131yla iyi ya da k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. Bununla birlikte onlar, akl\u0131n bir \u015feyi vacip ya da haram k\u0131lma yetkisine sahip oldu\u011funu kabul etmezler.<\/p>\n\n\n\n

Mutezile ise az \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim nedenler dolay\u0131s\u0131yla hem akl\u0131n iyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc tespit edebilece\u011fi hem de iyi olan\u0131 vacip, k\u00f6t\u00fc olan\u0131 haram k\u0131lma yetkisine sahip oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunur. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlara g\u00f6re iyi ve k\u00f6t\u00fcn\u00fcn do\u011fas\u0131, akla b\u00f6yle davranmas\u0131n\u0131 dikte etmektedir. Bu y\u00fczden onlara g\u00f6re ak\u0131l da vahiy gibi teklifin kayna\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Art\u0131k yo\u011funluklu olarak sistemin ele\u015ftirisine ge\u00e7ebiliriz. \u0130lk sorudaki genel \u00e7er\u00e7eveyi burada yenilemi\u015f olay\u0131m: E\u015far\u00ee kelam\u0131 kabaca hangi noktalarda problemlidir? Dedi\u011fim gibi, sadece genel \u00e7er\u00e7eve.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

O zaman k\u0131saca \u015f\u00f6yle cevapl\u0131yay\u0131m. E\u015f\u2019ar\u00eeler, Allah\u2019\u0131n t\u00fcm fiillerini, hi\u00e7bir surette s\u0131n\u0131rlanamayan, ilahi ilim, irade ve kudret s\u0131fatlar\u0131na indirgeyerek izah etmeye \u00e7al\u0131\u015fmak suretiyle kendi kel\u00e2m\u00ee sistemlerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kilitlemi\u015flerdir. Bu y\u00fczden onlar\u0131n kel\u00e2m\u00ee sisteminin temel par\u00e7alar\u0131, sistemin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle uyumlu g\u00f6z\u00fckse de, sistemin kendisi bir b\u00fct\u00fcn olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sorunludur. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar, bu nedenle, M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin de hakl\u0131 olarak ele\u015ftirdikleri gibi ilah\u00ee fiillerin ger\u00e7ekle\u015fmesinde \u00f6nemli bir \u00f6l\u00e7\u00fct olan ilah\u00ee hikmeti g\u00f6rmezlikten gelmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Pek \u00e7ok konuda Kur\u2019an ve S\u00fcnnet\u2019e ba\u011fl\u0131 kald\u0131klar\u0131 varsay\u0131lan E\u015f\u2019ar\u00eeler, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir \u015fekilde kurduklar\u0131 sistemin kurban\u0131 olmu\u015flar, b\u00f6ylece onlar, Allah\u2019\u0131n fiillerinde, g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde bir hikmet ve gayenin bulundu\u011fu farz edilse de onlar\u0131n hi\u00e7birisinin bir hikmet ve gayeye ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fini kabul etmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu bak\u0131mdan \u0130bn Teymiyye hakl\u0131 olarak bu t\u00fcr konularda onlar\u0131 Kur\u2019an ve sahih S\u00fcnnet\u2019e muhalefet etmekle ele\u015ftirmi\u015ftir. Nitekim Kur\u2019an\u2019da Allah\u2019\u0131n t\u00fcm fiillerinin bir hikmete ve gayeye matuf olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a beyan edilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, Allah, \u201ckullar\u0131n\u0131 s\u0131rf Kendisini tan\u0131s\u0131nlar ve sadece Kendisine ibadet etsinler diye\u201d<\/em> yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n E\u015f\u2019ar\u00eelere g\u00f6re Allah\u2019\u0131n bir hikmete ve gayeye g\u00f6re eylemde bulunmas\u0131, Onun bu hikmet ve gayeye muhta\u00e7 oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. H\u00e2lbuki Allah, ne t\u00fcrden olursa olsun herhangi bir \u015feye muhta\u00e7 olmaktan m\u00fcnezzehtir.<\/p>\n\n\n\n

Hakikat \u015fu ki, E\u015f\u2019ar\u00eelerin bu t\u00fcr yakla\u015f\u0131mlar\u0131 salt spek\u00fclasyonlardan ibaret g\u00f6z\u00fckmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Hak Din \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n temel kayna\u011f\u0131 Kur\u2019an\u2019da, Allah\u2019\u0131n, t\u00fcm fiillerini bir hikmete g\u00f6re yapt\u0131\u011f\u0131na a\u00e7\u0131k\u00e7a i\u015farette bulunan el-Hak\u00eem ismi defalarca tekrar etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Yine E\u015far\u00ee kelam\u0131n\u0131n Mutez\u00eel\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnceye tepki olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu nedenle zaman zaman a\u015f\u0131r\u0131 tepkiler g\u00f6sterdi\u011fini belirtiyorsunuz. Bu sadece ilah\u00ee s\u0131fatlar konusunda m\u0131 yoksa t\u00fcm sistem i\u00e7in mi s\u00f6z konusu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Elbette en b\u00fcy\u00fck tepki ilah\u00ee s\u0131fatlar konusunda gelmi\u015ftir. \u0130\u015fin asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, Kur\u2019an\u2019\u0131n mahluk olu\u015fu, insan\u0131n fiillerinin kendisi taraf\u0131ndan yarat\u0131lmas\u0131, daha iyi olan\u0131 tercih etmenin, yani aslah\u0131n Allah\u2019\u0131n \u00fczerine vacip olmas\u0131 ve Allah\u2019\u0131n ahirette ba\u015f g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6r\u00fclemeyece\u011fi gibi Mutezil\u00ee tezlerin tamam\u0131 ilahi s\u0131fatlarla do\u011frudan ilgili meselelerdir. Bu y\u00fczden k\u0131saca, ilahi s\u0131fatlarla do\u011frudan ve dolayl\u0131 olarak ilgili olan t\u00fcm meselelerin bu kapsamda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6z konusu muhalefetin, sistemin tamam\u0131n\u0131 olmasa da b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fin asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, E\u015f\u2019ar\u00eeler Allah\u2019\u0131n fiil\u00ee s\u0131fatlar\u0131 konusu hari\u00e7 hemen hemen t\u00fcm kel\u00e2mi meselelerde Mutezile\u2019ye muhalefet etmi\u015flerdir. Tabi burada Allah\u2019a, peygamberlere ve ahiret g\u00fcn\u00fcne iman gibi temel meseleler d\u0131\u015f\u0131ndaki ihtilafl\u0131 konular\u0131, daha do\u011frusu teferruata ili\u015fkin meseleleri kastediyorum. Ancak \u015furas\u0131n\u0131 kabul etmek gerekir ki, \u00f6zellikle ilk d\u00f6nem E\u015f\u2019ar\u00ee kelamc\u0131lar\u0131, tart\u0131\u015fmalar\u0131nda b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011fal olarak Mutezile\u2019nin kel\u00e2m y\u00f6ntemini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Elbette bu noktada, Gazz\u00e2l\u00ee sonras\u0131 E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n\u0131 ayr\u0131 bir yere koymak gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Yeri gelmi\u015fken E\u015far\u00ee-ehli hadis ve Matur\u00eed\u00ee-Mutez\u00eel\u00ee yak\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 soray\u0131m. Anlatt\u0131klar\u0131n\u0131zla ili\u015fkisi var m\u0131 bu yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n? \u00d6nce tabii siz b\u00f6yle bir tespite kat\u0131l\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Her iki yak\u0131nla\u015fman\u0131n da k\u0131smen oldu\u011fu tespitine kat\u0131labilirim. E\u015f\u2019ar\u00ee Ehl-i hadisin itikad\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015flerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde benimsemi\u015f olsa da y\u00f6ntem olarak onlardan \u00e7ok ayr\u0131 bir kulvarda yer al\u0131r. Az \u00f6nce de ifade etti\u011fim gibi, o, her ne kadar itikad\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015flerin tespitinde ayet ve hadislerden olu\u015fan naslara dayansa da, onlar\u0131n izah ve ispatlar\u0131nda \u00e7o\u011funlukla Mutezile\u2019nin kel\u00e2m y\u00f6ntemini kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da gayet do\u011fald\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc o, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Mutezile i\u00e7erisinde ge\u00e7irmi\u015ftir. Hatta Mutezile\u2019nin \u00f6nemli \u00fcstatlar\u0131ndan olan Ebu Ali el-C\u00fcbb\u00e2\u00ee, onun \u00fcvey babas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Mutezile ile M\u00e2t\u00fcr\u00eediyye aras\u0131ndaki yak\u0131nl\u0131k da itik\u00e2d\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015flerden \u00e7ok y\u00f6ntem bak\u0131m\u0131ndan bir yak\u0131nl\u0131kt\u0131r. Bununla birlikte M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler, ilah\u00ee hikmet ve husun-kubuh gibi temel meselelerde E\u015f\u2019ar\u00eelerden \u00e7ok Mutezile\u2019ye yak\u0131nd\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

Bildi\u011fimiz kadar\u0131yla \u0130bni R\u00fc\u015fd de E\u015far\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcncesine ele\u015ftiri getirenlerden. O hangi zay\u0131f noktalardan bahsediyor hocam?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda \u0130bn R\u00fc\u015fd, E\u015f\u2019ar\u00eeler \u00fczerinden t\u00fcm kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 hedef almaktad\u0131r. \u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde o, eserlerinde kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 ele\u015ftirirken Mutezile\u2019yi ve M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeleri pek anmaz. Aksine s\u00fcrekli olarak E\u015f\u2019ar\u00eeler \u00fczerinden t\u00fcm kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 hedef tahtas\u0131na koyar. O, kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 daha \u00e7ok y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele\u015ftirir. \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e g\u00f6re kel\u00e2mc\u0131lar, kesin \u00f6nermeler \u00fczerine kurulu burhan\u00ee kan\u0131tlar\u0131 de\u011fil, zann\u00ee \u00f6nermelere dayal\u0131 cedel y\u00f6ntemini kullanmaktad\u0131rlar. Bu y\u00fczden ona g\u00f6re kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131 zay\u0131f ve kendi iddias\u0131na g\u00f6re burhan\u0131 kullanan filozoflar\u0131 ikna etme konusunda yetersizdir. Bununla birlikte \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131n ne \u00f6l\u00e7\u00fcde burhan\u00ee olduklar\u0131 meselesi de ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusudur.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca \u0130bn R\u00fc\u015fd, \u00f6zelde E\u015f\u2019arilere genelde ise t\u00fcm kelamc\u0131lara, kendisine g\u00f6re y\u00f6ntemlerinin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklanan a\u00e7mazlardan dolay\u0131 isb\u00e2t-\u0131 vacip delilleri, ilmin maluma tabi olmas\u0131 ve Allah\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fclmesi gibi meselelerde \u00e7ok ciddi ele\u015ftireler y\u00f6neltmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan \u0130bni Teymiye\u2019nin E\u015far\u00eeleri, Cehmiyye ve kimi felsefecilerle ayn\u0131 kategoride de\u011ferlendirdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Nas\u0131l bir ortak sorun s\u00f6z konusu onun i\u00e7in?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130bn Teymiyye, E\u015f\u2019ar\u00ee ve onun yolunu izleyenlerin Selef ile s\u0131fatlar\u0131 reddeden Cehmiyye aras\u0131nda orta bir yerde durduklar\u0131 kanaatindedir. Onun tespitlerine g\u00f6re, E\u015f\u2019ar\u00eeler, Selefin g\u00f6r\u00fc\u015flerini Cehmiyye\u2019nin akl\u00ee prensipleriyle savunmaya kalk\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. H\u00e2lbuki onun a\u00e7\u0131s\u0131ndan Cehmiyye\u2019den al\u0131nan bu prensipler \u00e7\u00fcr\u00fck ve zay\u0131ft\u0131r. O, baz\u0131 E\u015f\u2019ar\u00eelerin Selefin g\u00f6r\u00fc\u015flerine y\u00f6nelirken C\u00fcveyn\u00ee gibi di\u011fer baz\u0131lar\u0131n\u0131n Cehmiyye\u2019nin bidatlar\u0131na y\u00f6neldiklerini iddia etmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Kabul etmek gerekir ki, Selefin g\u00f6r\u00fc\u015flerini savunanlar\u0131n \u00e7o\u011fu, \u00f6zellikle ilk d\u00f6nemlerde Kel\u00e2m \u0130lmi\u2019ni akl\u00ee bir temele oturtmaya \u00e7al\u0131\u015fan kel\u00e2mc\u0131lar\u0131 Cehm\u00ee olmakla itham etmi\u015flerdir. \u0130bn Teymiyye de bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olan \u00e2limler halkas\u0131na d\u00e2hildir.<\/p>\n\n\n\n

Niyet halis ve kullan\u0131lan y\u00f6ntem akl\u0131selime dayand\u0131ktan sonra akla g\u00fcvenip dayanman\u0131n ne sak\u0131ncas\u0131 olabilir? Bu zaten Kur\u2019an\u2019\u0131n ve sahih S\u00fcnnet\u2019in de \u00f6vd\u00fc\u011f\u00fc bir \u015fey de\u011fil midir? Kur\u2019an hi\u00e7birimizden k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ta\u015f\u0131nmadan inanmam\u0131z\u0131 istemiyor ki!<\/p>\n\n\n\n

Yine sizin bir yorumunuzu soray\u0131m. Matur\u00eed\u00eelerin E\u015far\u00eelerdeki problemlerin fark\u0131na vararak tenzih ve hikmet kavramlar\u0131n\u0131 ana ilke haline getirdiklerini s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Nas\u0131l yans\u0131m\u0131\u015f bu durum pratik kelam\u00ee mevzular\u0131na?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda tenzih kavram\u0131 b\u00fct\u00fcn kel\u00e2m\u00ee gruplar\u0131n ortak paydas\u0131d\u0131r. Ancak onlar\u0131n her birinin tenzih anlay\u0131\u015f\u0131 farkl\u0131d\u0131r. M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin tenzih anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n temelinde hikmet kavram\u0131 yer al\u0131r. Onlara g\u00f6re ilah\u00ee hikmeti zedeleyen, ona g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcren her g\u00f6r\u00fc\u015f bat\u0131l ya da sakatt\u0131r. Nitekim daha \u00f6nce de ifade etti\u011fimiz gibi M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler, hikmete ayk\u0131r\u0131 bulduklar\u0131 i\u00e7in, E\u015f\u2019ar\u00eelerin g\u00fc\u00e7 yetirilemeyen \u015feylerin kula teklif edilmesinin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Yine M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na uygun olarak E\u015f\u2019ar\u00ee\u2019nin, \u201cAllah\u2019\u0131n diledi\u011fi takdirde cenneti hak eden bir kulunu cehenneme atabilece\u011fi\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc de asla kabul etmezler.<\/p>\n\n\n\n

Bu konuda E\u015f\u2019ar\u00eeler, Allah\u2019\u0131n irade ve kudret s\u0131fat\u0131na bir noksanl\u0131k getirmemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler ilahi hikmeti koruma alt\u0131na alm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130\u015fin Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa di\u011fer mezheplerin durumu da bundan farkl\u0131 de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin Mutezile tevhid ve adalet ilkesini \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131rken M\u00fcrcie daha \u00e7ok Allah\u2019\u0131n rahmet ve merhametine vurgu yapmaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131 her mezhebin penceresinin y\u00f6n\u00fc ba\u015fka bir tarafa bakt\u0131\u011f\u0131ndan her biri farkl\u0131 bir manzaraya tan\u0131kl\u0131k etmektedir. Galiba bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu i\u00e7in sorun, problemlere ve meselelere b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bakamamaktan kaynaklanmaktad\u0131r.<\/strong> Elbette Allah adil oldu\u011fu kadar \u015fefkatli, merhametli ve hikmetlidir de. Dolay\u0131s\u0131yla o, ne adaletine ne merhametine ne de hikmetine uygun d\u00fc\u015fmeyen bir i\u015fi diler ve yarat\u0131r. Kur\u2019an ba\u015ftan sona bu durumun \u00f6rnekleriyle doludur. Bu itibarla Allah\u2019\u0131n s\u0131fatlar\u0131n\u0131 birbiriyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmemek gerekir. Onun hikmeti gere\u011fi bir \u015feyi k\u00f6t\u00fc ya da iyi saymas\u0131, bir noksanl\u0131\u011fa de\u011fil, tam aksine bir kemale i\u015faret eder. Bir ba\u015fka ifadeyle hikmete uygun hareket etmek, iradenin noksanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil, ilahi hikmetin y\u00fcceli\u011fini g\u00f6sterir. Sonu\u00e7ta hem irade hem de hikmet Allah\u2019a ait de\u011fil midir?<\/p>\n\n\n\n

Ne yaz\u0131k ki bu hakikatler, \u00e7o\u011fu kez kel\u00e2mc\u0131lar\u0131n dar kal\u0131plar i\u00e7erisine s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f olan sistemlerini korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kulland\u0131klar\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131n ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n g\u00f6lgesinde unutulup gitmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Peki, bunun d\u0131\u015f\u0131nda E\u015far\u00eeli\u011fe bakarak ba\u015fka hangi noktalarda belirgin \u015fekilde itidale y\u00f6nelmi\u015f Matur\u00eediler? Var m\u0131 bunun somut \u00f6rnekleri?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerle E\u015f\u2019ar\u00eeler aras\u0131nda pek \u00e7ok konuda farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n oldu\u011fundan s\u00f6z edilmektedir. Ancak M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin E\u015f\u2019ar\u00eelerden farkl\u0131 olan en \u00f6nemli taraflar\u0131, onlar\u0131n ilah\u00ee hikmete yapt\u0131klar\u0131 vurgudur.<\/p>\n\n\n\n

Hi\u00e7 ku\u015fkusuz hikmet, \u0130sl\u00e2m k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve medeniyetinin en \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131ndan birisidir. Burada \u015funu hat\u0131rlatmakta yarar var! M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin E\u015f\u2019ar\u00eelerden daha ak\u0131lc\u0131 olduklar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bir alg\u0131 var. Bu do\u011fru de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc E\u015f\u2019ar\u00eeler de en az M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler kadar akl\u0131 kullanmaya \u00f6nem vermi\u015flerdir. Ancak kullan\u0131lan y\u00f6ntemlerin ve dayan\u0131lan baz\u0131 esaslar\u0131n sa\u011flam olmay\u0131\u015f\u0131ndan kaynaklanan birtak\u0131m sorunlar her ikisi i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. <\/strong>\u00d6rne\u011fin E\u015f\u2019ar\u00eeler, imanda metodik \u015f\u00fcphenin yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131, bu y\u00fczden tahkiki iman\u0131n esas oldu\u011funu, dolay\u0131s\u0131yla imanda taklidin ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunurlar. Bu y\u00fczden onlara g\u00f6re \u201cin\u015fallah m\u00fcminim\u201d demek caizdir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler, E\u015f\u2019ar\u00eelerin tam aksine imanda asla \u015f\u00fcpheye yer verilemeyece\u011fini, bu itibarla ku\u015fkuya yer olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece taklid\u00ee iman\u0131n da makbul ve sahih oldu\u011funu kabul etmektedirler. Bu nedenle onlar, \u201cin\u015fallah m\u00fcminim\u201d demeye asla cevaz vermezler. H\u00e2lbuki halk aras\u0131nda bunun tersinin do\u011fru oldu\u011fu zannedilir. Di\u011fer taraftan hikmetle ilgili konularda ise M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler daha ak\u0131lc\u0131 ve tutarl\u0131 bir tutum sergilemi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla onlar hakk\u0131nda genel yarg\u0131larda bulunmak do\u011fru g\u00f6z\u00fckmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Burada i\u015faret etmemiz gereken di\u011fer \u00f6nemli bir husus da \u015fudur: \u00d6zellikle Gazz\u00e2l\u00ee sonras\u0131nda E\u015f\u2019ar\u00eeler h\u0131zla felsef\u00ee kel\u00e2m anlay\u0131\u015f\u0131na y\u00f6nelirken ve bu konuda ger\u00e7ekten birbirinden etkileyici eserlerin alt\u0131na imza atarken M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eeler felsef\u00ee kel\u00e2m anlay\u0131\u015f\u0131ndan m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde uzak durmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Mant\u0131\u011f\u0131n \u00f6nemli bir alet ilmi olarak okutuldu\u011fu Osmanl\u0131 medreselerinde, M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee kel\u00e2m\u0131 yerine E\u015f\u2019ar\u00ee kel\u00e2m\u0131n\u0131n tercih edilmesinin en \u00f6nemli nedenlerinden birisi de bu olsa gerektir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Buna kar\u015f\u0131l\u0131k M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee kel\u00e2m\u0131n\u0131n en \u00f6nemli yanlar\u0131ndan birisi, semantik y\u00f6ntemin kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden onlar felsef\u00ee tart\u0131\u015fmalar yerine, isim ile m\u00fcsemma aras\u0131ndaki uygunlu\u011fu ve metin i\u00e7erisinde kullan\u0131lan kelimelerin do\u011fru anlam\u0131n\u0131n tespitini esas alm\u0131\u015flard\u0131r. Bunun en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rneklerinden birisi, \u00f6nemli bir M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00ee kel\u00e2mc\u0131s\u0131 olan Ebu\u2019l-Mu\u2019\u00een en-Nesef\u00ee\u2019nin Tabs\u0131rat\u00fc\u2019l-Edille<\/em> adl\u0131 eseridir. Bu eserinde o, ba\u015ftan sona, c\u00fcmleleri analiz ederek onlar\u0131n i\u00e7inde kullan\u0131lan kelimelerin do\u011fru anlamlar\u0131n\u0131 tespit etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim Nesef\u00ee, takl\u00eed\u00ee iman\u0131n sahih oldu\u011funa bu y\u00f6ntemle ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131saca ifade etmek gerekirse, iman, tasdik demektir. Tasdik ise yalanlaman\u0131n z\u0131dd\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re mukallidin iman\u0131 sahihtir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onda yalanlaman\u0131n z\u0131dd\u0131 olan tasdik bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u015eahsen ben, Kur\u2019an ve S\u00fcnnet bazl\u0131 olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu y\u00f6ntemin daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve tutarl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Tabi sonu\u00e7ta bu y\u00f6ntem de sihirli bir de\u011fnek de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla bu y\u00f6ntemi kullanan herkesin her konuda mutlaka do\u011fruya ula\u015faca\u011f\u0131 varsay\u0131lamaz. Elbette akl\u0131selim, olgular ve tecr\u00fcbe de hakikate ula\u015fmada \u00f6nemli fakt\u00f6rlerdir.<\/p>\n\n\n\n

Her \u015fey bir tarafa, \u015fahsen ben, M\u00e2t\u00fcr\u00eed\u00eelerin hikmet merkezli bir kel\u00e2m yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, Ehl-i s\u00fcnneti E\u015f\u2019ar\u00eelerin s\u00fcr\u00fckledi\u011fi girdab\u0131n i\u00e7ine d\u00fc\u015fmekten k\u0131smen de olsa korudu\u011fu kanaatindeyim.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 olarak, E\u015far\u00ee kelam\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz inan\u00e7 problemlerini \u00e7\u00f6zmede yeterli olmayaca\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyorsunuz, fakat konu\u015ftu\u011fumuz sistemin kayna\u011f\u0131 sa\u011flam ak\u0131l, Kur\u2019an ve s\u00fcnnet de\u011fil mi ya da ba\u015fka kayg\u0131lar da m\u0131 referans al\u0131nm\u0131\u015f?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilgiye \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde ula\u015fma imk\u00e2n\u0131 var. Gen\u00e7ler art\u0131k lise \u00e7a\u011flar\u0131nda biyoloji, fizik, kimya ve felsefe okuyor. Her \u015feyi iyiden iyiye ara\u015ft\u0131rma iste\u011fi her g\u00fcn gittik\u00e7e daha fazla art\u0131yor. Art\u0131k her s\u00f6ylenene inanacak bir ku\u015fak yok kar\u015f\u0131m\u0131zda. Sonu\u00e7ta Z ku\u015fa\u011f\u0131 diye bir fenomenle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Bu ku\u015fa\u011f\u0131n parmaklar\u0131 \u00e7ok h\u0131zl\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Birka\u00e7 tu\u015fla istedikleri bilgiye hemen ula\u015fabiliyorlar. Art\u0131k bu ku\u015fak bilgiyi tek bir homojen kaynaktan alm\u0131yor. Pek \u00e7ok kayna\u011f\u0131n bilgi bombard\u0131man\u0131 alt\u0131ndalar. Onlar\u0131 mukayese edebiliyorlar ve kendilerine g\u00f6re bir yol tutturuyorlar. Onlar\u0131 ikna edebilmek i\u00e7in \u00e7ok sa\u011flam ve g\u00fc\u00e7l\u00fc arg\u00fcmanlar ve kan\u0131tlar kullanmak zorunda oldu\u011fumuz bir ger\u00e7ek. Siz \u015fimdi n\u00f6rofizyoloji okuyan bir t\u0131p \u00f6\u011frencisine, E\u015f\u2019ar\u00ee\u2019nin eylem teorisini anlat\u0131p b\u00f6yle inanacaks\u0131n\u0131z derseniz, size sadece hafif\u00e7e tebess\u00fcm edip zavall\u0131 g\u00f6z\u00fcyle bakacakt\u0131r. Kastetti\u011fim budur. Bana g\u00f6re, bu y\u00fczden Kel\u00e2m\u2019\u0131n t\u00fcm tart\u0131\u015fmal\u0131 konular\u0131n\u0131n ba\u015ftan sona bilimsel veriler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda revize edilerek yeni bir \u00fcslup ve y\u00f6ntemle sunulmas\u0131 gerekiyor.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Biz E\u015f\u2019ar\u00eelerin zorunsuzluk teorisinden hareketle nedenselli\u011fi anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p nostalji yaparken modern bilim ve teknik, nedensellik ilkesinin somut verilerinden hareketle her g\u00fcn yeni bir \u015fey icat ediyor, farkl\u0131 bir \u015feyi ke\u015ffediyor. Deniz seviyesinde her defas\u0131nda suyun y\u00fcz santigrat derecede kaynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren bir kimyagere veya fizik\u00e7iye, \u201casl\u0131nda bu durum suyun do\u011fas\u0131ndan de\u011fil, Allah\u2019\u0131n onda kaynamay\u0131 yaratmas\u0131ndan dolay\u0131 ger\u00e7ekle\u015fiyor\u201d dememizin ne teolojimize ne de bilime bir katk\u0131s\u0131 olabilir. Teolojiyi bu kadar k\u0131r\u0131lgan bir yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcnd\u00fcrmemeliyiz. \u201cSu kendi do\u011fas\u0131n\u0131n bir tezah\u00fcr\u00fc olarak y\u00fcz santigrat derecede kayn\u0131yor\u201d demek, inanc\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l zedeleyebilir? Bu kadar basit olmamal\u0131. Hakikatte suya kendi do\u011fas\u0131n\u0131 veren, onu bu niteliklerle yaratan Allah de\u011fil midir? Elbette E\u015f\u2019ar\u00eeler kendi kel\u00e2m\u00ee sistemlerine uygun bir \u00e2lem tasavvuru geli\u015ftirmi\u015flerdir. Neticede bu tasavvur, bilimsel inceleme ve ara\u015ft\u0131rmalardan \u00e7ok, metafizik kayg\u0131lardan kaynaklanan bir yakla\u015f\u0131mla olu\u015fturulmu\u015ftur. Mucizeleri ve Allah\u2019\u0131n her \u015feyi yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat etme gibi meseleler dolay\u0131s\u0131yla olu\u015fan kayg\u0131lar\u0131 kastediyorum.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7ta \u015funu s\u00f6yleyerek bitireyim. \u00d6yle san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi E\u015f\u2019ar\u00ee\u2019nin ve E\u015f\u2019ar\u00eelerin s\u00f6yledi\u011fi her s\u00f6z Kur\u2019an ve sahih S\u00fcnnet kaynakl\u0131 de\u011fildir. Nihayetinde herkes gibi onlar da kendi akl\u00ee \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131na, bilgi seviyelerine, Allah ve \u00e2lem tasavvurlar\u0131na uygun bir yakla\u015f\u0131m sergilemi\u015flerdir. Zaman zaman bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131na Kur\u2019an ve S\u00fcnnet\u2019ten de deliller getirme ihtiyac\u0131 hissetmi\u015flerdir. Elbette bunlar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/strong> Ben hep \u015fu \u00f6rne\u011fi veririm. Siz, \u201cistitaatin fiil ile birlikte bulundu\u011fu\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, b\u0131rak\u0131n Kur\u2019an\u2019\u0131 en zay\u0131f hadislerde bile bulamazs\u0131n\u0131z. Nedenle sonu\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131 ifadesini hi\u00e7bir ayette ve hadis metninde bulman\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bunlar\u0131n hepsi akl\u00ee \u00e7\u0131kar\u0131mlard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bunlar dayand\u0131klar\u0131 esaslar\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 ve kuvveti oran\u0131nda tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131rlar. \u0130\u015fte as\u0131l \u00f6nemli nokta buras\u0131d\u0131r. Bunun fark\u0131na var\u0131rsak, soru ve sorunlar\u0131m\u0131z\u0131 daha so\u011fukkanl\u0131 ve tutarl\u0131 bir \u015fekilde cevaplay\u0131p \u00e7\u00f6zebiliriz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hocam, E\u015f\u2019arilik deyince k\u0131saca neden s\u00f6z etmi\u015f oluyoruz? Bilindi\u011fi \u00fczere E\u015f\u2019ar\u00eeli\u011fin kurucusu Ebu\u2019l-Hasan el-E\u015f\u2019ar\u00ee, daha \u00f6nce Mutezile Ekol\u00fc\u2019n\u00fcn i\u00e7inde yer almaktayd\u0131. Hatta o, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn k\u0131rk y\u0131ll\u0131k gibi uzunca bir k\u0131sm\u0131n\u0131 bu ekol\u00fcn i\u00e7erisinde ge\u00e7irmi\u015fti. Bir g\u00fcn Basra Camisi\u2019nin minberinden Mutezile\u2019nin t\u00fcm g\u00f6r\u00fc\u015flerinden s\u0131yr\u0131l\u0131p Ehl-i s\u00fcnnet taraf\u0131na ge\u00e7ti\u011fini ilan etti. Bu ge\u00e7i\u015fin nedenleri hakk\u0131nda pek \u00e7ok […]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":5147,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[963],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3986"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3986"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3986\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4780,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3986\/revisions\/4780"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5147"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3986"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3986"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.emedrese.com.tr\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3986"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}