Zübdetü’l-İtkan fi Ulumi’l-Kuran

13.12.2021

Kitap İsmi: Zübdetü’l-İtkan fi Ulumi’l-Kuran
Müellif: Seyyid Muhammed b. Alevi el-Maliki el-Haseni (1948-2004)

Genel Tanıtım

Zübdetü’l-İtkan fi Ulumi’l-Kur’an isimli eser Suudi Arabistanlı Maliki alimi, muhaddis ve mutasavvıf Muhammed b. Alevi el-Maliki’ye aittir. Bir şerh çalışması olan bu eserin kaynak metni Suyuti’nin (ö. 911/1505) Kuran ilimlerine dair kaleme almış olduğu el-İtkan isimli eserdir.

Bu sebeple öncelikle şerhin asıl metnini incelememiz faydalı olacaktır.

el-İtkan’ın sebebi telifi Suyuti’nin yaşadığı dönemlerde bütün Kuran ilimlerine muhtevi bir eserin bulunmamasıdır. Müellif bu ihtiyacı karşılamak adına efradını cami ağyarını mâni bir esere kaleme almak istemiştir. Öncelikle kendisinden önce yazılan eserleri incelemiştir. Bunların içerisinde hocalarından Kafiyeci’nin (ö. 879/1474) eseri, Abdurrahman b. Ömer el-Bulki’nin (ö. 824/1421) Mevakıu’l-Ulum min Mevakıu’n-Nücum’u bulunmaktadır. Müellif öncelikle bu eserlerde mevcut bulunan malumatların da yer aldığı bir muhtasar eser kaleme almak istemiştir.

Yazacağı eser ile hem mevzuları ihtisar etmeyi hem de iki eseri birleştirmeye amaçlamıştır. Bu sebeple adını et-Tahbir fi İlmi’t-Tefsir koyduğu bir eser kaleme almıştır. Çalışmasının ardından aynı sahada kaleme alınmış olan Zerkeşi’nin (ö. 794/1392) el-Burhan fi Ulumi’l-Kur’an isimli eserini keşfetmiştir. el-Burhan’dan da ilham ele alarak eserini genişletmeye başlamıştır.

el-Burhan sahanın ilk müstakil eseridir. Fakat Suyuti kendi eserini tamamladıktan sonra el-İtkan’ın Kuran ilimlerini ihtiva eden en derli toplu ve sistematik eser olduğunu iddia etmiştir. el-Burhan’a kıyasla daha başarılı ve muhtevalı bir eser olduğunu ifade etmiştir. Ardından el-İtkan’ı bu haliyle yazmakta olduğu Mecmau’l-Bahreyn ve Matlau’l-Bedreyn isimli muhalled tefsirinin mukaddimesi olduğunu söylemiştir.

el-İtkan’da konular belirli bir düzen sırasına göre işlenmektedir. Çok zengin bir kaynaktan faydalanılarak hazırlanan eserde, ilgili yerlerde kaynaklar zikredilmektedir. Görüşler Kur’an ve hadis ile yoksa selef ulemasının görüşleri ile temellendirilmiştir. Eserin en güzel taraflarından bir tanesi ise kimi konuları kaynak kitaplardan getirdiği özet metinler ile güçlendirmesidir. Eserdeki dikkat çeken bir diğer taraf kimi konuların sayfalarca kimi konuların ise birkaç sayfada işlenmesidir. Yazıldığı günden bugüne gerçekten de Suyuti’nin ifade ettiği gibi Kuran ilimleri sahasında yazılmış en başarılı eserlerden bir tanesi olmayı başarmıştır.

İşte Zübdetü’l-İtkan fi Ulumi’l-Kuran isimli eseri bu kıymetli kaynak kitabının bir muhtasar çalışmasıdır.

Muhammed b. Alevi, el-İtkan’daki konuları özetleyerek kolay okunabilir hale getirmek istemiştir. Tefsir usulü kavramlarını baza alarak hazırlamıştır eserini. Usul ilimlerinde kavramlar büyük önem arz etmektedir. Bu sebeple tefsir usulüne bir giriş olması için el-İtkan’daki kavramları tek tek ele alarak ve metne de sıkı sıkıya bağlı kalarak özetmiştir.

el-İtkan’daki gibi delillendirme metodunu kullanmamıştır. Tefsir usulünün genel çerçevesini çizmek adına sadece konu anlatımını tercih etmiştir. Sade bir üslup kullanmıştır. İfadelerde vuzuha özen göstermiştir. Bu anlamda sahada alt yapı sahibi olmayan talebelerin de kolayca okuyup, mütalaa edebileceği bir eser olma özelliğine sahiptir.