Şerh-u Risaletü’ş-Şemsiyye

09.11.2021

Kitap İsmi: Şerh-u Risaletü’ş-Şemsiyye
Müellif: Necmeddin el-Kâtibi (ö. 675/1277)

Genel Tanıtım

Eserimiz İslam dünyasında mantık sahasında eş-Şemsiyye olarak bilinen Risaletü’ş-Şemsiyye isimli eserin yine müellif tarafından şerhidir. Eser üzerinde yapılmış pek çok şerh, haşiye ve talik çalışması bulunmaktadır fakat bunların en meşhuru müellife ait olanıdır.

Eserimizi ele almadan önce asıl metni tanımamız faydalı olacaktır. Necmeddin Katibi, İslam ilim geleneğinde kelam, felsefe ve mantık sahalarında yapmış olduğu çalışmalar ile tanınmaktadır. En önemli telifi ise bu eseridir. Tam adı ise; er-Risaletü’ş-Şemsiyye fi’l-Kavaidi’l-Mantıkıyye’dir. Eser, İlhanlı Veziri Şemseddin Muhammed b. Bahaeddin Muhammed el-Cüveyni’nin talebi üzerine kaleme alınmıştır. Bu sebeple müellif risalesine onun adını vermiştir. Bir mukaddime, bir hatime ve üç bölümden oluşan eserin özgün tarafı önceki klasik mantık kitaplarının sisteminin dışına çıkmasıdır. Mukaddimede bilginin ehemmiyetinden ve bilgiyi anlayabilmek için mantık sisteminin öneminden bahsedilir.

Birinci bölüm kavram ağırlıklıdır. Beş külli başta olmak üzere mantık sisteminin iskeleti olan kavramlar toplamda üç fasılda izaha tabi tutulur. İkinci bölümde önermeler ve argümanlar ele alınır. Şartlı, şartsız önermeler başta üzere tüm önerme türleri ve yolları anlatılır. Son bölümde ise yine mantık sisteminin kalbi olan kıyas konusu, türleri ve incelikleri anlatılır.

Zengin kaynaklardan beslenerek oluşturulan eserde İbni Sina (ö. 428/1037) ve Farabi’nin (ö. 339/950) anlayışlarının ağır bastığı görülmektedir. Her ne kadar bu iki isimden fazlaca yararlanılmışsa da eserin sistematik yapısı son derece özgündür. Diğer taraftan incelediği konuları derinleştirmemesi ve muhtasar bir yapıya sahip olması nedeniyle İslam dünyasında benimsenmiş, ders kitabı olarak okutulan kitaplardan bir tanesi olmuştur.

Eserimizin pek çok şerhi bulunmaktadır. Bunlardan en bilineni yine müellife aittir. Fakat bu aidiyet üzerinde ihtilaf bulunmaktadır. Kimi ulema eserin Necmeddin Katibi’ye ait olmadığını iddia etmiştir. Genel kanı müellife özgü bir şerh olduğu yönündedir.

Şerhimizin tam adı; Şerhu’l-Mevazi’l-Müşkile mine’r-Risaleti’ş-Şemsiyye fi’l-Kavaidi’l-Mantıkıyye’dir.

Müellifi böyle bir şerh yazmaya iten neden eserinin kapalı olduğu düşüncesidir. Bu sebeple asıl metni yeniden ele alarak izahatlarını genişletmek istemiştir. Fakat yapmış olduğu şerh basit bir izah çalışması değildir. Örneğin ana metinde olmayan pek çok bilgiyi bu eserine almıştır.

Diğer taraftan ana metinde kullanmış olduğu metotlardan farklı metotlar kullanmıştır. Görselleştirme, referans kaynağı kullanma ve bağlam oluşturma gibi faaliyetlerde de bulunmuştur. Yapmış olduğu tasarruflar ile eserine çok daha didaktik bir muhteva kazanmıştır. Bu sebeple medrese müfredatlarında kendisine sıkça yer verilen temel ders kitaplarından bir tanesi olmayı başarmıştır.

Günümüz İslami ilimler eğitimi verilen kurumlarından ileri seviye mantık derslerinde hala kullanılan ve nüans meselelerde başvurulan kaynaklardan bir tanesi olmaya devam etmektedir.