İslam Hukuk İlminin Esasları (Usul-ü Fıkıh)

23.12.2021

Kitap İsmi: İslam Hukuk İlminin Esasları (Usul-ü Fıkıh)
Müellif: Zekiyüddin Şaban

Genel Tanıtım

Fıkıh tedvin tarihini incelediğimizde literatürü oluşturan ilk eserlerin füru olduğunu görmekteyiz. Sosyal hayatı pratik fıkıh bilgisi yönlendirdiği için ulema yaptıkları içtihatların neticelerini tedvin etmişlerdir. Bu durum hem fıkıh ilminin füru kısmının gelişmesine sebep olmuş hem de mezheplerin teşekkül sürecine ivme kazandırmıştır.

Metodik kitapların yani usul kitaplarının füru eserlere göre gecikmesinin nedeni usul yönteminin zaman içerisinde gelişmesidir. Yani bugün fukaha, mütekellim ve memzuc olarak tasnif ettiğimiz fıkıh usulü yöntemlerinin fıkıh üretiminin başında oluşmamasıdır. Zamanla fakihlerin eğilim ve yönelimleri bu metotların ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Bu metotların vukuundan önce yazılan ilk eser İmam Şafii’nin (ö. 204/820) er-Risale’sidir. Tarihsel bazda çok erken sudur eden bu eseri takip eden sonraki kaynakların yaklaşık bir asır sonra ortaya çıktıklarını görüyoruz. Bunun nedeni arada geçen sürede mezheplerin teşekkül etmesi ve içtihatların belirli bir eğilim kazanmasıdır.

er-Risale’yi takip eden usul kitaplarının ortak noktası ise mezhep bağlantıları olmasıdır. Yani yukarıda bahsettiğimiz fukaha, mütekellim ve memzuc yöntemlerinin oluşması ve bu usuller bağlamında kitapların kaleme alınmasıdır. Bu metodik anlayışın modern dönemlere kadar devam ettiğini görüyoruz. Fakihler usul eserlerini mezheplerine göre yazmışlar ve kendi mezheplerinin içtihat yapma yöntemleri üzerinden ilmin gelişimine katkı sağlamışlardır.

Modern döneme geldiğimizde ise mezhepsel eğilimin son bulduğunu görüyoruz. Diğer tüm İslami sahalarda olduğu gibi bu sahada da tüm yöntemlerin mezcedilmesini bir tür reform arayışı olarak telakki edebiliriz. Fıkıh usulünde modern yazım metodu diyebileceğimiz bu usul ilk defa Muhammed el-Hudari’nin (1872-1927) eseri ile ortaya çıkmıştır.

Hudari, Usulü’l-Fıkh adını koyduğu eseri ile fıkıhçıların önünü açmıştır. En başta mezhep yöneliminden uzak bir şekilde kaleme almış bu eseri ile en sade biçimde usul-ü fıkhı anlatmak istemiştir. Sonraki yazarlar da Hudari’nin açmış yolda yeni eserler telif ederek literatürün gelişimine katkı sağlamıştır.

Zekiyüddin Şaban’ın İslam Hukuk İlminin Esasları şeklinde tercüme edilen Usul-ü Fıkıh eseri de modern yönelimle kaleme alınan kitaplardan bir tanesidir.

Öncelikle eserimizin hedef kitlesi sadece İslami ilimler eğitimi alan yani ilmi alt yapısı bulunan kesim değil, Müslüman olan herkestir. Zekiyüddin Şaban eserinin muhatap kitlesini geniş tuttuğu için ele aldığı konuları derinlikli şekilde işlemek yerine yüzeysel biçimde açıklamayı tercih etmiştir. Ki Hudari’nin başlatmış olduğu hareketin temel özelliklerinden bir tanesi budur.

Diğer taraftan klasik eserlerde olduğu yoğun bir kullanımı söz konusu değildir. Dilin basitliğinin yanında ıstılah kullanımının da yerli yerinde olduğunu söyleyebiliriz. Mukaddimede müellif önceki yazarların teliflerinde icaz sanatını çok fazla kullandıklarını ve metni anlamanın imkânsız hale geldiğini, böylelikle kitabı okumanın bir bilmece çözmeye benzediğini ifade etmiştir. Şerh, haşiye, talik gibi çalışmaların da müelliflerin bu tutumundan ileri geldiğini belirmiştir. Bu sebeple kendi eserinde son derece açık bir üslup ve basit bir dil kullanarak, kısaca lisan sanatlarından uzak durarak konuyu en iyi şekilde anlatmayı tercih etmiştir.

Zekiyüddin Şaban da diğer modern eserler gibi mezhep yöneliminde olmadan eserini genel bir çerçeve içerisinde yazmıştır. Yani fıkıh usulü metotlarından azade, sadece kavramları ve konuları anlatmaya yönelik bir yöntem izlemiştir. Eserin popülaritesini artıran en önemli taraflarından biri budur.

Nitekim eserimiz bugün hem İslami ilimler eğitimi veren kurumlar da hem de ilahiyat fakültelerinde okutulmaktadır. Gerek fıkıh usulüne giriş sadedinde gerekse ek kaynak olarak kendisinden istifade edilmektedir.

Zekiyüddin Şaban’ın bu eserine alternatif olarak şunları zikredebiliriz: