Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye

11.11.2021

Kitap İsmi: Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye
Müellif: Komisyon 1868-1876

Genel Tanıtım

İslam dünyasının genişlemesi, batının emperyalizm ile ülkeleri içten fethetmesi ve sanayi devrimi Müslüman toplumları menfi yönde etkilemeye başlamıştır. Tüm bu gelişmeler hukuk sahasında da kendini gösteriyordu. Demokrasi ve insan hakları kavramları şekil değiştiriyordu. Diğer taraftan ulaşımın kolaylaşması nedeniyle farklı mezheplere müntesip insanlar bir arada yaşamaya başlıyordu.

Dünyada anayasa hukuku, kanunlaştırma gibi hareketler hız kazanıyor, yurttaşların hakları yeniden belirleniyordu. Bu ortamda Osmanlı’da da adli teşkilat ve kanunlaştırma yolunda ciddi adımlar atılmaya başlamıştı. İşte Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye ve onu takip eden Hukuk-ı Aile Kararnamesi bu kanunlaştırma faaliyetlerinin bir neticesidir.

Mecelle sadece Osmanlı hukuku için değil, tüm İslam hukuk tarihi açısından son derece önemli bir adımdır. Ve yine diğer İslam devletleri için de bir örneklik teşkil etmiş, çağa ayak uydurabilme noktasında rehberlik yapmıştır.

Mecelle bir mukaddime ve on altı kitaptan meydana gelmektedir. Bir kanun tüzüğü olması sebebiyle içerisinden ahkam maddeler halinde hazırlanmıştır. Bu maddelerin sayısı toplamda 1851’dir. Mukaddimede fıkhın ne olduğunu ihtiva eden tanım ile beraber toplamda 100 madde bulunmaktadır. Muhtevanın tamamını ise; sulh, ceza, ibra, ikrar, dava, beyyinat ve kaza konuları yer almaktadır. Aile, miras hukuku ve borç konunu daha sonra tertip edilecek olan Hukuk-ı Aile Kararnamesinde yer alacaktır.

Nizamiye mahkemelerinin ihtiyacını karşılamak için hazırlanan Mecelle, meseleci metotla kaleme alınmıştır. Hanefi mezhebi baza alınarak hazırlanan eserde mezhep içi farklı görüşler tercih edilse de diğer mezheplerin ahkamına yer verilmemiştir.

Sade ve anlaşılır bir dile sahiptir. Hükümler örnekler ile izah edilmektedir. Her bölüm başında bölümün konusuna dair tanımlar yer alır ki bunlar toplamda 200 maddeyi oluşturur. Sadece Hanefi mezhebinin baza alınması Osmanlı gibi büyük bir devlet açısından değerlendirildiğinde tartışma konusu olsa da dönemin şartları bunu gerektirmiştir. Fakat eserin meseleci bir metotla hazırlanmış olması hükmün ayrıntılarının hâkim tarafından düzenlenmesine imkân tanıdığı için bu durum büyük bir problem teşkil etmemiştir.

Mecelle, Osmanlı ile beraber Mısır ve Arap Yarımadası dışında neredeyse tüm İslam devletlerinde kullanılmıştır. Suriye, Ürdün, Irak, Lübnan ve Filistin bunlardan birkaçıdır. Osmanlı’nın yıkılışının ardında da kullanılmaya devam etmiştir.