İlim Kitaplığı

19.01.2021

KEŞŞÂF-Ü ISTILAHÂTI’L-FÜNÛN VE’L ULÛM

Mevsûâtü’l-mustalahâti’l arabiyeti ve’l islâmiyyeti serisinin genel ilimlere ve sanatlara yönelik eseri. İki ciltlik genel terimler ansiklopedisi. Serinin bundan başka tasavvuf, mantık, felsefe, sosyoloji ve tarih gibi alanlara ilişkin mevsuî yayınları da mevcut. Bugün modernist ve geleneksel kültür arasındaki ayrım ve çelişmede kavramların oynadığı rolü göz önünde bulundurursak kitabın önemini daha iyi anlarız. Zira fikri ya da hareki her türlü zıtlaşmada kavramsal farklılıkların ciddi rol oynadığı bir gerçek. Keşşâf’ın aslı Hindistan’ın en köklü ilim irfan yuvalarından gelen allâme Muhammed Ali Tehânevî’ye ait. Farsçadan Arapçaya çevirense doktor Abdullah Halidî. Özgün metnin altında geçen şahısların biyografilerini, hadislerin tahriçlerini içeren tahkikler de Doktor Ali Dahrûc’un hıdmeti. Eserin bendeki nüshası Mektebeti Lübnan Nâşirûn’un 1996’daki ilk basımı. Terimlerin ecnebî karşılıklarını da veren 2132 sayfalık muhakkikâne telif bil cümle hamele-i ulum-i islamiyyeye tavsiye olunur. Dakîk-i şinas biri eseri Türkçeye kazandırsa da amden ya da hataen çarpıtılmış dini tercümeler zulumâtında okur az biraz mesafe sahihin yolunu görebilse.

FİHRİST

Sahibi İbnü’n-Nedîm. Hicrî 4. asırda yaşadı. Tam ismi Ebü’l Ferac Muhammed bin İshak. Kitap satmakla hayatını temin ederdi. Kitâbü’t teşbîhât namlı başka eseri de var. Yakût Hamevî’nin de M’ucem-i Üdebâ’sında belirttiği üzere kendisi Şii-Mutezili idi. Fihrist, muhtelif ilimlere, tasnif ve musanniflere dair malümat veren ilk eser. Sonrakilerden Mefâtîhu’l-Ulûm’u (Harezmî,) Hadâiku’l-envâr-i fî hakâiki’l esrâr’ı (Fahrurrazî,) Enmûzecü’l Ulûm / Dürratü’d-tâc’ı (Kutbu Şirâzî,) Keşfu’z-zunûn’u (Katip Çelebî,) Miftâhu’ssaâdeh’i (Taşköprüzâde) birkaç misal olarak zikredebiliriz. Telif tarihi 377’ye (987) Arapçaya geçen her ilmin teessüsünden itibarenki safhalarını, musennefatını ve alimlerini ihtiva ediyor. Eserin toplam on makalesinde otuz üç bab mevcut. Umum-i beşerin yazı yazma ve okuma serüveninin evveliyatını işleyen ilk üç konudan sonra üçüncü makalede müteferrık meslekten zatın yazdığı ya da onlara dair yazılan kitaplardan, dördüncüde şiir ve şairlerden, beşincide kelam literatüründen, altıda (ki en çok baba sahip makale) fakihlerden, yedide ulûm-i ğayr-ı şer’ıyye-i kadîmeden, sekizde hikayeden sihire farklı mebahısten, dokuzda azınlık fırka ve mezheplerden, onda kimyaî malümattan bahsedilmekte. Muhteviyat taksimatında az farklı yol tutan Şeyh İbrahim Ramazan talikli Beyrut (1994, Darü’l Marife) basımı Fihrist 464 sahife.

KEŞFÜ’L-ESRÂR

An usul-i Fahri’l İslam Pezdevi. Bezdevi usulünün giriftlerini açıklar. Asıl adı Ebu Hasan Ali bin Muhammed, Namı meşhur Bezdevi, Hanefi mezhebi Maveraunnehir ulemasından. H. 486’nın Recebinde irtihali dâr-i bekâsı. Tam iki asır sonra usulüne yazılan bir şerh çalışması Keşfü’l-esrâr. Alâuddin Abdulaziz Bin Ahmed el-Buhârî tarafından. Yer yer metin sahibine yaptığı istidrakler ve tenkitler, ayrıca konuları etraflıca incelemesi müellifin usül birikiminin göstergesi. Kitabın konuları ve tafsilatı usul okuyucularınca malum. Edillei ahkâmdan hükümlerin istinbat nasıllıklarını inceler. Kitabın Daru’l Kütübü’l İlmiye baskısı 4 cilt 2200 sayfa civarında.

MEVÂHİBÜ’L LEDÛNİYYEH Bİ’L MİNAHİ’L-MUHAMMEDİYYEH

Allame Ahmed bin Muhammed el Kastalânî. Müteveffâ sene hicri 923. Tahkik; Salih Ahmed eş-Şâmî. Bendeki Mekteb-i İslamî’ye ait 91 basımlı dört ciltlik nüsha. Kastalanî (/Kastallânî) hadis üzerine de tasnifatı bulunan Mısır’lı bir Şafiî fakihi. Genelde sîret yazımında iki yönelim göz çarpar. Biri hazreti Peygamberimizin mevlidinden vefatına kadarki havâdisi peşpeşe, kronolojik tabloda sunmaktır. Ki sîret diye bilinir bu nevî. Misal, İbn-i Hişâm’ın sireti. Ğazve ve seriyyelere ağırlık veren mağâzî kütübü de bunun zımnındadır. Diğer itticahsa, Rasûl sallallahü aleyhi vesellemin sıfâtından, ahlakından ve hasâisinden bahistir. Bu yönelim de “şemâil” diye bilinir. Kâdı Iyâz’ın eş-Şifâ’sı bu meydanda geniş şöhrete naildir. Mevâhib ise bu iki yazım ihtiyarını cem edecek nitelikte olmasıyla babında nazîri olmayan bir nef’a sahip. Şezerâtü’zzeheb’te de, Zürkânî de, Doktor Muhammed Mahir de eserin feridliğine dikkat çekmişler. Eserin bu noktada Fethu’l-bârî’den ve Zâdü’l-meâd’dan feyzü istifade ettiğini belirtmek gerekiyor. Yine Zürkânî’nin kitap üzerine kaleme aldığı uzun şerhi, Yusuf Nebhânî’nin De Envâr-ı Muhammediye namlı telhısı mevcut.

MEVKIFÜ’L AKL-İ VE’L ILM-İ VE’L ALEM Mİ’R RABBİ’L ALEMÎN VE IBÂDİHİ’L MÜRSELÎN

Telîf; Mustafa Sabrî, Şeyhu’l İslam li’d devleti’l osmâniyyeti sâbikan. Et-tab’atü’s sâliseh, miladî 1992, Dârü İhyâi’t Turâsi’l Arabî. Mustafa Sabri velûd ve cevval bir isim. Gerek siyasi tavrıyla gerekse fikrî safâetiyle son dönemin numune-i timsallerinden. Mahzunen vatanından Mısır’a hicret etmeyi göze alacak kadar duruşunu bozmayan bir alim. Mevkıf adının da iş’ar ettiği vecihle, sâni’ ile masnûun, kâmil ile kâsırın konumu belirliyor. Bu yönüyle modern dünya ve seküler akılla selef dönemin ve selim aklın şeksiz hududunu tayin ediyor. Bu sadette asrî mer’enin ahvalinden, mezheb-i felâsifet-i Yunan’a, vahdet-i vucuttan nüzûlü Mesîh’e soru-cevaplar, itiraz-nakdler, tahkik-tedkikler mevcut. Bendeki dört kitaplık nüsha ana dört babın zımnında çeşitli matlablara, fasıllara ve bablara tafsilleşmiş halde. “Ademi cevaz-i fasli’d dini ani’s siyaseti fi’l İslâm” namlı dördüncü bab hâm malümat-ı münderiçtir.